Thursday, November 12, 2026

मिथिलांचलमे दुर्गापूजाक : तहिया आ आइ

 

मिथिलांचलमे दुर्गापूजाक : तहिया आ आइ

कर्नल (डाक्टर) कीर्तिनाथ झा

दक्षिणक विपरीत मिथिला शाक्त, शैव, वैष्णव, आन विभिन्न मताबलंबी लोकनिक  समन्वयवादी समाज थिक. एके भक्तक ललाट पर बिभूतक त्रिपुण्ड, उर्ध्वचंद्राकार गंगौट, आ सिनुरक लाल ठोपसँ बेसी एहि हेतु आओर कोन प्रमाण चाही. मुदा, एहि ठाम बहुतो गोटे भले प्रति दिन शालिग्राम आ महादेवक पूजा करैत होथि, मुदा, एतय चिनवार पर कुलदेवीक रूप मे भगवतीए स्थापित भेटतीह, भले ओ दक्षिण काली, बंगलामुखी, दुर्गा वा आन कोनो भगवती होथि. महाकवि विद्यापतिक दुर्गाभक्तितरंगिणी तँ सुपरिचित अछिए, हुनक पदावलीओक आरंभ ‘जय जय भैरवि असुर भयावनि’एसँ होइछ . फलतः, मैथिल समाजक आन अनेक पर्वक बीच शारदीय नवरात्राक अवधिक दुर्गा-पूजा एक प्रधान वार्षिक उत्सवक थिक. एहि लेखमे विगत शताब्दीक साठिक दशकक ओही दुर्गापूजा-दसमी  चर्चा भेटत.

दुर्गा पूजा आश्विन शुक्ल पक्षक  पड़िब तिथिसँ दसमी तिथि धरि धरि चलैछ. विधि-विधानक विस्तार आ व्ययक कारण पहिने ई पूजा केवल समृद्ध व्यक्ति  वा सामूहिक सहयोगहिसँ संभव छल. तें, दुर्गापूजाक आयोजन सब गाममे  नहि होइत छलैक. ऊपरसँ, वर्षा ऋतुक तुरत बादक समय. टूटल-फूटल बाट-घाट, छिन्न-भिन्न आवागमनक आ पर्दा-प्रथाक अवरोध सेहो रहैक. फलतः, दस दिन गोसाउनिक पूजा, कुमारि भोजन, आ दुर्गासप्तशतीक पाठ घरे-घर अवश्य होइत छलैक, मुदा, बहुतो गोटे सामूहिक दुर्गापूजा स्थल जा कए  प्रतिमाक दर्शन नहि कए पाबथि.

हमर गामक चारू कात, कोनो पूजा डेढ़ दू कोस (दू-तीन माइल) सँ लग नहि. पूबमे, कमला(नदी)क पूब, नदीक दोसर पार झंझारपुर-नवटोल, पश्चिममे उजान दुर्गास्थान आ छिन्नमस्ता स्थान, उत्तर पश्चिममे सर्वसीमा, उत्तरमे  नडुआर. ओहिसँ दूर, सुकलाराही, आ कोइलख गामक पूजासँ परिचित छी.

हमर गाम, अवाम, सुपरिचित तँ छल. दरभंगाक महाराज रमेश्वर सिंहक विवाह एही गाममे रहनि. गामकेँ एहि संबंधसँ लाभो भेलैक. दरभंगा महाराजक दानसँ स्व. महाराज कामेश्वर सिंहक माताक नाम पर धनवती संस्कृत विद्यालय आ ओकर लगहि लक्ष्मीनारायणक मंदिर, समीपक पोखरि-इनार,  आ एक दू टा आओर पोखरि एहि गामक हेतु दरभंगा राजक योगदान छल. मुदा, अवाममे दुर्गापूजा सामूहिक दुर्गा पूजा नहि होइत रहैक. तें, अवामक अधिकतर लोक दसमी (तहिया लोक दुर्गा पूजा केँ दसमी कहैत रहैक) देखबा लेल नवटोल जाइत छल. अन्यथा, जतय कतहु आन गाममे दुर्गाक मूर्ति बननि वा पूर्वस्थापित पाथरक मूर्तिक पूजा होइनि, संबंधी-सरोकारी लोकनि पूजा देखबा लेल पहुनाइओ करथि, दसमी-दुर्गापूजाक संग ओतुका सांस्कृतिक कार्यक्रम सेहो देखि आबथि. सिनेमा हॉल शहरहिमे रहैक. नाटक-नाच आ गबैआक गायन-वादन सेहो सब ठाम नहि होइक. तें, हमहू दसमी मे अनेक बेर कोइलख गेल छी. आ ओतय अनेक प्रकारक सांस्कृतिक कार्यक्रम देखने छी.

अवाममे दुर्गा पूजा १९७७ मे आरंभ भेल. आरंभमे ई प्रयास ग्रामीण लोकनिक अति साधारण सामूहिक उपक्रम छल. तथापि ‘अपना गाममे’ दुर्गापूजाक आरम्भ एकटा बड़का गप छल.

अवामक दुर्गा पूजाक अगुआ (prime mover) स्वर्गीय बालगोविन्द झा प्रसिद्ध ‘मालिक’ आ श्री अभयनाथ झा (श्री भरत जी) थिकाह. एहि ठामक पूजाक आरंभ हिनके लोकनिक उठाओल डेगक फल थिक. श्री अभयनाथ झा कहैत छथि. ‘ १९७६ ई.क वर्ष. (दुर्गा भगवतीक) कमलामे भसाओन देखि हमरा लोकनि गाम आपस अबैत रही. धनजैया पोखरि लग एकटा खोंड़ा (सड़कक बीचमे पानिसँ भरल खाधि) रहैक. मालिक काका (स्वर्गीय बालगोविन्द झा) कहलनि: भरतजी अपना गाममे पूजा नहि हेतैक ? हम कहलिअनि, ‘किएक नहि ?’
श्री अभयनाथ झा आगू कहैत छथि: ‘हम डालमियानगरमे पदस्थापित रही. ओतयसँ दुर्गा-पूजा समिति अवामक नामसँ चंदाक १००० रशीद छपाकए डाकसँ मालिक काकाकेँ पठा देलियनि. ओ चंदा असूलब शुरू केलनि. गाममे एकटा सिम्मरक गाछक व्यवस्था कए ओएह (बालगोविन्द बाबू) भगवतीक प्रतिमाक हेतु चाल बनौलनि. आ १९७७ ई. मे पहिल बेर अवाम मे दुर्गा पूजाक आयोजन भेल.
’

अवाम दुर्गापूजा: २०१९ 


कोइलख देवी मन्दिर 

हम एहि आयोजनक प्रत्यक्षदर्शी छी. मुदा, पूजा-स्थलक हेतु भूमिक आवश्यकता रहैक. मुदा, स्व. कमला दत्त झा (स्व. महाराज  कामेश्वर सिंहक ममिऔत) एहि समस्याक समाधान केलनि. स्व. कमला बाबू अपन बिज्जूक (आम बगीचा) मे ब्रह्मस्थानक लगहि मूर्ति बैसयबाक अनुमति दए गौआं लोकनिक बड़का उपकार केलखिन. एहिसँ अपन गाममे भगवतीक पूजाक, गौआँ लोकनिक मनोरथ साकार भेलनि.
हमरा ई कहबामे गौरवक बोध होइत अछि जे एहि सामूहिक अभियानमे गामक गरीबसँ धनिक धरि
, जकरा जेना संभव भेलैक, योगदान करैत गेलाह. केओ पाँच टा बाँस काटि कए देलखिन. केओ दस बोझ खढ़. केओ श्रमदान केलनि.
एहि सहयोगसँ पूजाक हेतु खढ़क घर ठाढ़ भेल. पछातिओ गौआंलोकनि बेहरी (चंदा)मे केओ किछु टाका, केओ चारि सेर धान, थोड़ेक चाउर, दू सेर मड़ुआ, केओ चारि ज
’नक श्रमदान, केओ दू-घी-दही, कुम्हड़-कदीमा-सजमनि धरिक योगदान करैत जाथि. एकर चर्चा आगुओ हएत.  हमर पिता स्व. तारानाथ झा मनीगाछी ब्लॉक कार्यालय धरि दौड़-धूप कय दुर्गास्थानक परिसरमे हैण्डपंप गड़बौललनि. कहितो छैक, दसक लाठी, एकक बोझ.

एतय एतबा कहब आवश्यक जे उपरोक्त व्यक्ति लोकनिक अतिरिक्त एहि पूजामे पछबारि टोलक लगभग सभक तथा आरंभमे पुबारि टोलक सेहो किछु व्यक्तिक योगदान आ सहयोग रहनि. पछबारि टोलक बिहारि राय एखन जीविते छथि. ओना जाहि व्यक्ति नामक नामक चर्चा एतय नहि भेले, हुनका लोकनिक योगदान नहि रहनि, से कदापि नहि.
जेना कहल, दसमी (दुर्गापूजा) सब दिन एहि क्षेत्रमे विशिष्ट पर्व रहैक. तें, जे केओ कमौआ गामसँ बाहर रहथि, दसमीमे गाम अवश्य आबथि. हमरा लोकनि सेहो दसमी-दुर्गापूजा, छठि, चौड़चन, फगुआमे यथासंभव गाम जायब नहि बिसरी. मुदा, तहियाक पाबनि तिहार आ अजुका पाबनि तिहारसँ सर्वथा भिन्न रहैक. गाममे गरीबी रहैक. मुदा, आत्मीयता बहुत रहैक. बे
’न-तिहारक परिपाटी रहैक. कोनो-ने-कोनो रूपें सब एक दोसरा पर निर्भर छल. लोकलाजक भय गरीब, धनिक सबकेँ रहैक. आब आर्थिक समृद्धि, आ शहरी संस्कृतिक प्रभाव कारण एक दोसरा पर निर्भरता, समीपी, आ सामाजिक स्तर पर लोकलाजक भयक अभावक असरि  सामाजिक एकता, मनुष्यक मानसिक शान्ति आ सुरक्षा भाव पर सेहो पड़लैके. समाज निरंतर बदलैत राजनैतिक प्ररिदृश्यक जनक आ भुक्तभोगी दुनू थिक.

दुर्गा-पूजाक अनेक सामाजिक आयाम छैक. धार्मिक विश्वास, सामाजिकता आ मनोरंजन एहि सबमे मुख्य अछि. हमर गाममे पूजा आरंभ भेलासँ लोकक धार्मिक मनोरथ अवश्य पूर भेलैक. एहि सामूहिक अभियानसँ  पूजाक अवधिमे सामाजिकता केँ अवश्य बल भेटलैक. मुदा, मनोरंजन ? दुर्गापूजा सदाएसँ सर्वहारा वर्गक मनोरंजनक बड़का श्रोत छल.
अवाम आ लगपासक  गाममे सर्वहारा वर्गक हेतु मनोरंजनक सर्वथा अभाव रहैक. तकर कारणों छलैक.  नवटोल (झंझारपुर), सर्वसीमा, नडुआर. आ कोइलखक तुलनामे अवामक समाज बहुत छोट रहैक. नाटक खेलएबावला शिक्षित युवक समुदाय, मार्ग-निर्देशक अभिभावक वर्गक आ साधनक अभाव रहैक. तथापि, अपन आ लग पासक गौआँ केँ पूजाक दस दिन मनोरंजनक अपेक्षा तँ रहबे करैक. समृद्ध वर्ग ले’ गामसँ बाहरो सिनेमा-सन मनोरंजनक अवसर रहैक. गाममे रहनिहार गरीब वर्ग ओहिसँ अपरिचित छल. अस्तु, ग्रामीणक मनोरंजन ले’ अवामक दुर्गा पूजामे नाटक नहि, छ्करबाजी (छौकरेबाजी) नाचक परंपरा आरंभ भेल. छ्करबाजी (छौकरेबाजी) नाच मिथिलांचल, वा कहू तँ सम्पूर्ण बिहारहिमे सर्वहाराक लोकप्रिय मनोरंजन रहैक. 
छ्करबाजी नाचमे युवक लोकनिक भिन्न-भिन्न दल, जकरा जतय नाचक ठीका भेटैक, जाय आ नाच करय. युवक लोकनिक एहि दल सबहक सदस्य लोकनि पुरुष आ नारि दुनूक रोलमे राति भरिक नृत्य-नाटकक  मंच पर उतरथि. एहि प्रकारक नाच प्रायः, भिखारी ठाकुरक प्रसिद्ध नाचक समकालीन संस्करण छल. मुदा, ई नाच ततेक लोकप्रिय होइत छल, जे गाम-गामसँ मज़दूर वर्गक पुरुष-नारि-बच्चा बुतरूक धर्रोहि साँझे राति पूजा स्थल आबि जाथि. सामान्य सांध्य-पूजा-आरती आ मेला-ठेलामे कीनि-बेसाहि जखन लोक घर घूरि जाइत छल, नाच शुरू होइत छलैक. अवाममे जे दल दुर्गापूजामे आयब शुरू केलक ओहि दलक नाचक नाम छल, गुगुलिया नाच. पूजा,नाच, नाटक सब किछु लालटेन, पेट्रोमैक्स आ पछाति डीजल जेनरेटरक प्रकाशमे होइत रहैक; तहिया एहि इलाकामे बिजुली आपूर्ति शुरू नहि भेल रहैक. सड़क पर तँ रोशनी एखनहु नहि छैक. बाट-घाट नीक नहि रहैक. तें, अधिकतर गौआँ  साँझे राति भगवतीक दर्शन करथि, कहिओ सांध्य-आरतिओ देखि लेथि आ  आपस भए जाथि.

जखन नटुआ लोकनि संझुका भोजन आ साज श्रृंगार क’ कए तैयार होअय, ओ सब लाउडस्पीकर पर अपन गीत-नाद, आ प्रसारण आरंभ कए दियअ. ई रातुक कार्यक्रमक हेतु नटुआ लोकनिक तैयारी पूरा हेबाक संकेत होइक. दर्शक सब अपन-अपन स्थान ठेकनाबथि, अपना संग आनल बोरा, धानक नारक आंटी, वा चद्दरि बिछाबथि आ दोसर दिन सूर्यादय धरि नाचक आनन्द उठाबथि. जे थाकल रहथि वा ओंघा जाथि ठामहि सूतिओ रहथि. तथापि, नाच देखबामे मग्न दर्शकसँ कतेको गोटे भोर भेलहुँ पर जखन ओतयसँ नहि उठथि तँ नटुआ सब हँसी विनोदमे कहए लगैक, ‘दाई-माई सब आब जाइ-जाउ. गाय-माल केँ बहार करू ग’. नहि तँ काज मे जँ बिथुत हेतै, तँ बुढ़िया (सासु) ठुनकासँ मारत.’ मुदा, किछु निभेर निन्न आ नाटक-प्रेमी तैयो नहि उठय!

कलाकार लोकनि राति भरि नाच करथि, आ दिन भरि सूतथि. हुनका लोकनि केँ नित्य प्रति भानस कट कए खोआयबाक भार गौआँक रहैक. हमरा स्मरण अछि, पूजाक आरंभिक वर्षमे अनेक अनेक वर्ष धरि, भगवती भोग आ गुगुलिया नाचक दलक करीब पन्द्रह बीस व्यक्तिक भोजन श्री अभयनाथ झाक अंगनामे बननि.
 तहिया पूजास्थल (आमक बगीचा)मे नटुआक दलकक रहबाक कोनो स्थान नहि रहैक. तें, नटुआ सब केँ टोल पर जतय, जाहि दलान पर जगह भेटैक, सूति रहय. तहिया, वा आइओ, शहर-नगरक विपरीत, देहातमे ‘प्राइवेसी’क अवधारणा ओतेक प्रबल भेल नहि छैक. आ ने तहिया टोल पर पक्का घरे रहैक.
विकीपेडियाक अनुसार गुगुलिया नाचक कथा एक वीर बालक क्षत्रिय गुगलिया (गुगली) आ ओकर सात मामा (गंगवा क्षत्रिय/घाटम भाइ) क बीच भेल पारिवारिक छल, प्रतिशोध और वीरता पर आधारित अछि।

लोकप्रियताक दृष्टिए गुगुलियाक नाच तेहन लोकप्रिय छल जे अजुका टीवी प्रोग्रामक प्रायोजित TRP (Television rating point) ओकर सोझाँ फेल  भए जाइत.
एहि प्रकारक नाच-नाटकक लोकप्रियताक कारण छलैक: अधिकतर नाच-नाटकक विषय-वस्तु सामाजिक रहैक. कथामे गामसँ जीविका लेल दूर शहर गेल निरुपाय दीन-हीन कमौआ, आ घरमे बाटा–बाटी तकैत युवती स्त्री, अबोध नेना, आ निर्धन-बूढ़-रुग्ण माता-पिताक कथाक समावेश रहैक.
किछु नाचमे पारंपरिक लोकनायक आल्हा-रुदल, राजा सल्हेस, लोरिक आदिक गाथा सेहो होइक. मुदा, नाचक कथ्य, कहबाक शैली, नाटकीयता, हँसब-कानब आ स्वरुप जतबे अभिजात्य आ शिक्षित वर्गक स्वभावक विपरीत रहैक, ओ ग्रामीण सर्वहाराक रुचिक ओतबे समीप, आ दर्शकक हेतु मर्मस्पर्शी आ जीवंत प्रमाणित होइक. तेँ, प्रत्येक वर्ष दुर्गापूजाक आरंभिक तैयारी सब म सँ जँ एक दिस कुम्हारकेँ मूर्ति बनेबाक साई (अगाऊ) देल जाइक तँ दोसर दिस गुगुलिया नाचक दलसँ साटा
(contract) करब सेहो अत्यावश्यक काजमे सबसँ प्रमुख रहैत छल. ई साटा कतेक बेर प्रतिवर्षक बदला प्रायः पाँच-पाँच वर्षक हेतु सेहो होइत छल. ज्ञातव्य थिक, आम मज़दूर-किसानक ई नचनिया-नाटककारक दल साल भरि खेती-बारी आ जन-परिजन खटि कए गुज़र करैत छल. मुदा, अभिनय-कला, ढोल-झालि, हारमोनियममे अपन रुचि आ अर्जित निपुणताक कारण दुर्गापूजाक अवसर पर नाच-मंडलीक दलक नटुआ बनि साटाक अतिरिक्त मंच पर चढ़ाऊ आ फरमाइसी गीत-अभिनयसँ किछु आओर टाका सेहो कमा लैत छल; दस दिन नीक-जकाँ निफिकिर भए अपन पेट  तँ चलिते छलैक.

समयक संग गामक समाजमे परिवर्तन होइत गेलैक. कमौआ सबहक पलायनक कारण गाम खाली भए गेल. शहरी लोकनिक हेतु आब मनोरंजनक नव-नव सामग्री हाथहिमे उपलब्ध छनि. ओ लोकनि अपना संग मनोरंजनक नव –नव साधन अपना संग गामो अनैत छथि. नव-नव रीति रिवाज सेहो गाम आयल. हाथक मोबाइल फ़ोन क्रमशः सिनेमा हाल आ टीवीक विकल्प भए गेल. मुदा, गाममे रहैत, कमौआ पतिसँ साल-साल भरि दूर रहैत जनी-जातिक हेतु (गुगुलियाक) नाचक आकर्षण आ प्रासंगिकता एखनो थोड़ नहि भेलैए. फलतः, आइओ, भरि राति ‘चौकी-तोड़’ नाच गाममे जीवित अछि, से तीन चारि-वर्ष पहिने धरि हम स्वयं गाममे देखि आयल छी.

साठिक दशकमे एहि इलाकाक समृद्ध, आ पैघ शिक्षित समुदाय वला गाम सबमे वृहत् पूजा आ उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम होइत छलैक. सर्वसीमामे प्रसिद्ध गबैआ स्व. रघु झाकेँ शास्त्रीय संगीत गबैत सुनने छी. १९६३ क बाद अनेक बेर कोइलख गामक पूजा देखबाक अवसर भेटल अछि. कोइलखक भद्रकाली मंदिरक परिसरमे गीत-संगीतक आयोजनक अलावा गौआँ लोकनि नाटकक मंचन सेहो करैत रहथि, जाहिमे भीमनाथ झाक लिखल ‘छींक’ प्रहसनक अतिरिक्त शहीद भगत सिंह सदृश नाटक सेहो मन पड़ैत अछि. पछाति, ओतहु बढ़ैत समृद्धि आ वर्चस्वक स्पर्द्धा, समाजिकता आ पूजाक धार्मिकता केँ गीड़ि गेल. फलतः, ओही कोइलख मे १९८६क एक ‘घटना’ मे एके राति तीन गोट गौआँ  युवकक हत्या भेल. हम एकरा ‘घटना’ कहल. कारण, एहि घटनामे तीन गोट ग्रामीण युवक मारल तँ गेलाह, मुदा, सबहक आँखिक सोझाँ भेल मारि-पीट-हत्याक बावजूद  कोर्टमे केओ हत्याक दोषी प्रमाणित नहि भेल ! ई ओहिना भेल जेना दिल्लीमे भरल रेस्तौरांमे सबहक सोझाँ ‘बार-बाला’ जेसिका लालक हत्या भेलनि, मुदा, पहिल बेर केओ दोषी नहि पाओल गेल ! पछाति, दोषीकेँ  सजाए भेलैक.
मुदा, कोइलखमे एकर भार के लैत? फलतः, पीड़ित परिवार म सँ किछु दुर्गापूजा करब भले छोड़ि देने होथि, गाममे भद्रकाली सोझाँ ‘छागदान’ ओहिना चलैत रहल! मुदा, तीन गोटेक हत्या भेलनि; मुदा, हत्यारा दृष्ट रहितो
, कानूनक दृष्टिमे ओ अदृश्ये रहल!     

हमर गाम अवाममे दुर्गा आब पहिनेसँ बहुत वृहत् होइछ. आमक गाछीक बीच झोपड़ी स्थान दुर्गाक पक्का मंदिर ल’ लेलक अछि. ओही बिज्जू-बगीचामे एक कात नाटकक मंच आ दोसर दिस दोकान दौड़ीक हेतु पक्का शेड बनि गेले. मुदा, पूजाक एक पक्ष जे समयक गतिक विपरीत चलि रहल अछि, आ बहुतोकेँ आब अनसोहांत लगैत छनि, ओ थिक (छागरक)बलि प्रदानक परंपरा: अजा पुत्रं बलिं दद्यात्, देवो दुर्बल घातकः! – भगवानो दुर्बल छागरेक बलि लैत छथि. पूजा समिति लेल ‘बलि-प्रदान’ आमदनी श्रोत थिक. भक्त लोकनिक हेतु बलिप्रदान आस्थाक प्रतीक थिक. शिक्षित वर्ग एकरा युगक प्रतिकूल बूझैत छथि. एहि प्रथक अंत करबा लेल हिम्मत चाही. समाजमे इच्छाशक्तिक  अभाव छैक. धर्मभीरुताक समक्ष समाज पंगु अछि. मुदा, रास्ता नहि छैक से नहि. सर्वसम्मतिसँ समाधान संभव छैक.
आब बहुतो गाममे बलिप्रदान नहि होइछ. तें, जतय बलिप्रदान एखनो होइत छैक, कबुला-पाती केनिहार बलिप्रदानक हेतु दूर, दूरसँ छागर ल’ कए अवाम पहुँचैत छथि.

हाल सालमे  मिथिलांचलकमे दुर्गापूजाक संख्यामे अत्यंत वृद्धि भेलैए. विधानमे सेहो परिवर्तन भेलैए. शहरी पूजा तँ पूर्णतया सुविधानुकूल रीतिसँ होइछ.  बंगलोरमे अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्सक पूजामे आब माटि कोड़बाक समारोह, बेलनोती, बेल तोड़बाक ढोल-ढाक जुलूस नहि देखबैक.
आब गामहुमे हमरा लोकनिक ओहि ठाम पुरोहित आबि कए दुर्गासप्तशतीक पाठ नहि करैत छथि. तथापि, नित्य प्रति दुर्गापाठक रीति भले समाप्त भए गेल हो, मुदा, अंगने-अंगना कुमारि-भोजनक परंपरा प्रायः एखनो जीवित अछि. सुनैत छी
, आब कुमारिओ भेटब आब कठिन. तहिया, हमर माता लोकनि दुर्गा-पूजाक अवधिमे दसो दिन कुमारि भोजन कराबथि, आ अंतमे, दसमीक दिन कुमारिकेँ अंतिम बेर ‘कुमारि खोआ, अँचरी पहिरा, दक्षिणा दए पयर छूबि प्रणाम कए विदा करथिन. एहि प्रथाक संबंधमे एक बेर स्व. किरणजी कहने रहथि, ‘कुमारि भोजनक परंपरा कन्याक पोषणक धार्मिक विधि थिक.’  हुनक एहि उक्ति केँ हम हुनक व्यक्तिगत विचार बूझैत छी. कारण, कुमारि पूजनमे सेहो जातिक बाधा रहैक. पिछड़ा आ दलित वर्गक कन्या केँ कहाँ केओ कुमारि खोअबैत रहैक. सत्यतः, जाति प्रथाक जड़ि माटिमे बड्ड त’र धरि गेल छैक, समाजमे विभाजनक ई बड़का देबाल थिक, से के नहि मानत. ऊपरसँ , एखनो जेना  सामाजिक  विभाजनक जड़ि निरंतर खाद-पानि देल जा रहल अछि, ताहिसँ भविष्यमे सामाजिक विभाजन घटबाक बदला बढ़य तँ कोनो आश्चर्य नहि. मुदा, व्यक्तिगत स्तर पर आ शहरमे कुमारि भोजनहुमे आब जाति भेद टूटल अछि. हमरा अपन घरमे कुमारि भोजन लेल जाति-धर्मक सीमाक विचार नहि करैत छी.

हँ, भविष्य मे दुर्गापूजाक स्वरुप कोना-कोना परिवर्तित हएत, से कए कहत! भविष्य: दैवो न जानाति, कतो मनुष्यः !

नोट:

[1. समाजक इतिहासक निर्माण एक निरंतर प्रक्रिया थिक. अस्तु, अवाम दुर्गापूजाक संबंधमे जनिका लग, जे कोनो प्रमाणिक कोनो सूचना होइनि, साझा करथि. हम तथ्य जाँचि, आन श्रोतसँ तथ्यक सत्यता प्रमाणित कए अवाम गाम दुर्गापूजाक आधा शताब्दीक एक स्वतंत्र एवं प्रमाणिक इतिहास बनयबाक प्रयास करब.
2. ई आलेख अवाम गाम दुर्गापूजाक इतिहास नहि थिक. एहि लेखमे ओहि विषयक चर्चा प्रसंगात भेल अछि. अवाम गाम दुर्गापूजाक समाजक सब जातिक, आ समाजक प्रत्येक व्यक्ति सहयोगक फल थिक. अस्तु, एहि संक्षिप्त लेखमे सब व्यक्तिक व्यक्तिगत योगदान चर्चा संभव नहि. मुदा, एकर अर्थ ई नहि जे ककरो योगदान छोट वा पैघ रहनि.]  
  

 

 

Friday, October 30, 2026

तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स : पुस्तक समीक्षा

पुस्तक समीक्षा

तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स
(डर्बरभिल्स परिवारक कन्या तेस)



मैथिलीमे अनुवाद साहित्यक इतिहास नव नहि छैक. तथापि, मैथिली अनुवाद साहित्य एखनो समृद्ध नहि मानल जायत.
एहि बीच अंग्रेजी उपन्यासकार थॉमस हार्डीक उपन्यास ‘तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स(
Tess of the d’Urbervilles)क  मैथिली भावानुवाद पढ़बाक अवसर भेटल. अनुवादक थिकाह डाक्टर योगेन्द्र पाठक ‘वियोगी’.
ई छोट आलेख एही पोथी पर संक्षिप्त पाठकीय प्रतिक्रिया थिक.
वर्ष १८९१ई. मे प्रकाशित, अंग्रेजी भाषाक सुपरिचित एवं प्रसिद्ध उपन्यास, ‘तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स(
Tess of the d’Urbervilles)’क केन्द्रमे अछि, तेस वा टेरेसा नामक निर्धन कृषक कन्या.
एहि उपन्यासमे उनैसम शताब्दीक अंतिम भागमे, इंग्लैंडक एक काल्पनिक प्रदेश- वेसेक्स- क ग्राम्य-जीवन, ओतुका विपन्नता, सामाजिक ताना-बाना, आ इसाई समाजक युगीन मानदंडक बीच एही कन्याक कठिन जीवन-वृत्ति मूर्तिमान भेल अछि.
कथाक आरंभ अत्यंत रोचक ढंगसँ होइछ, जाहिमे वेसेक्स इलाकाक ब्लैकमूर गामक एक दरिद्र फेरहा व्यापारी, जॉन डर्बीफिल्ड,कें अकस्मात् एकटा पादरी कहैत छथिन, जे ओ सुदुक डर्बीफिल्ड नहि, सर डर्बीफिल्ड थिकाह; ओ इंग्लैंडक एक प्रसिद्ध सामंत, डर्बरभिल्स, परिवारक वंशधर थिकाह.
एहिसँ जॉन डर्बीफिल्ड एतेक उत्साहित होइत छथि, जे ओ सोझे अपन नाम बदलि, जॉन डर्बीफिल्डसँ, डर्बरभिल्स भए जाइत छथि. संगहि, ओ तुरंत अपन समीपमे डर्बरभिल्स परिवारक कोनो समृद्ध वंशजक खोजमे लागि जाइत छथि, जाहिसँ हुनक परिवारक विपन्न आर्थिक दशा सुधरनि.
संयोगसँ हुनक गाम, ब्लैकमूर,सँ किछुए दूर पर एक मध्यवर्गीय परिवार रहैत छल. ई परिवार देखाबाक हेतु, अनअवधाने, अपन पुरान पारिवारिक नाम छोड़ि, नव नाम डर्बरभिल्स राखि लेने छल.
जखन लोभग्रस्त जॉन डर्बीफिल्ड (पछाति जॉन डर्बरभिल्स)कें एहि परिवारक पता लगलनि, तं ओ ओही परिवारक फेरमे पड़ि जाइत गेलाह आ अपन अत्यंत सुंदरि कन्या, करीब पन्द्रह वर्षक, तेसकें डर्बरभिल्स परिवारक ओतय  नौकरीक हेतु पयरे पठा देलखिन.
ओतहिसँ आरंभ भेलैक कर्मठ एवं स्वाभिमानी कन्या, तेस केर जीवन संघर्षक गाथा, ओकर अधोगतिक कथा.    
कृषकक विपन्न आ संघर्षमय ग्राम्य जीवन, नारिक जीवनक विसंगति, धार्मिक मान्यता आ सामंती परंपराक दंभक बीचमे झूलैत समाज. ओहि युगमे, औद्योगिक क्रांतिक आरंभिक कालमे, इंग्लैंडक ग्रामीण मज़दूर आ किसान, दरिद्रता आ पलायन, कृषि उत्पादक घटैत मूल्य-सन अनेक चुनौतीक सामना कए रहल छल. ई कृषिक अवनति, बेरोजगारी आ पलायन आजुक मिथिलाक सत्य थिक. अस्तु, एहि कथामे मैथिल पाठककें बहुतो किछु अपन-सन लागि सकैत छनि. तें, ई पोथी हमरा अंत धरि बन्हने रहल.
मूल उपन्यास पैघ छैक, तें अनुवादमे वर्णनक संक्षेपीकरण भेटत, मुदा, कथानकक संक्षेपीकरण नहि. तैओ यदि पाठक साकांछ नहि रहथि, तँ
, अंतमे तेस केर परिणति की भेलैक, से बुझबामे कनेक समय लागि सकैत छनि. तैओ, निष्कर्ष बुझबामे भाङठ नहिए हेतनि.
पोथीक नाम पाठककें हरसट्ठे आकृष्ट नहि करैक, से संभव. अस्तु, मैथिली सबटाइटिल(
subtitle), जेना, ‘डर्बरभिल्स परिवारक कन्या, तेस’ नीक रहितैक.

उपन्यासक कथानक एतेक रोचक छैक आ अनुवादक भाषा एतेक सरल जे संपूर्ण पोथी लगभग एके श्वासमे पढ़ि गेलहुँ. अंग्रेजी उपन्यासक अनुवाद रहितो एहि पोथीमे मैथिली भाषाक विपुल शब्द भंडारक सुंदर उपयोग भेल अछि. एहिसँ कथाक सहजता अक्षुण अछि. ई अनुवादक सफलता थिक.
संभव कथाक प्रवाहमे प्रूफ रीडिंगक अशुद्धि पाठकक नजरि पर नहिओ अबनि, मुदा, बहुत सजग पाठककें दू-चारि टा अशुद्धि भेटि सकैत छनि. पोथीक गेट-अप आकर्षक छैक. दाम कनेक बेसी; ऑनलाइन प्रकाशनमे मूल्य निर्धारण लेखकेक हाथ टा मे नहि होइछ, से मानि सकैत छी.
सारांशमे
‘तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स’ उपन्यासक अनुवाद मैथिली साहित्यमे डाक्टर योगेन्द्र पाठक ‘वियोगी’जीक उल्लेखनीय योगदान थिक. ई पोथी पढ़बा योग्य अछि. एहि पोथीक स्वागत हेबाक चाही.

तेस ऑफ़ द डर्बरभिल्स
’

(थॉमस हार्डीक अंग्रेजी उपन्यासक मैथिली अनुवाद)
लेखक डाक्टर योगेन्द्र पाठक वियोगी
प्रकाशक:
pothi.com प्रथम संस्करण 2026
पृष्ठ संख्या :247; मूल्य रु.425
प्रप्तिस्थान:
 प्रिंट एवं ई-बुक  pothi.com     
   

Tuesday, October 27, 2026

तेतरिक गाछ

 तेतरिक गाछ


नान्हि-नान्हि टा पात छह तोहर,

हरियर मोहक रंग,

गत्र-गत्रमे फल छह लटकल,

खट-मधुर-सन मन।

रौदी-बरखा-जाड़क महिना,

सदिखन मुसुकी तोहर छुटय,

ऋतु-परिवर्तन तँ अबै-जाइ छै,

जे बिहुँसि बढ़य, से फल लूटय।

Friday, October 23, 2026

पुरस्कार आ पाग-डोपटासँ स्कूल आ पढ़ाई दिस

सामाजिक-सांस्कृतिक संस्थाक दायित्व  

पुरस्कार आ पाग-डोपटासँ स्कूल आ पढ़ाई दिस

शिक्षा सशक्तीकरण थिक. समुचित शिक्षाक अभाव अक्षमताक जनक थिक.अक्षम युवा रोजगारक बाजारमे पंगु अनुभव करैछ, आ ओकर आर्थिक उन्नतिक मार्ग बन्न भए जाइछ. ई समाजक भविष्य पर बड़का खतरा थिक; दुर्बल शिक्षासँ समाज पंगु भए जाइछ.बिहार आ मिथिलामे शिक्षाक अवनति सत्तरिएक दशकमे आरंभ भेल छल. स्कूल कालेजक निरंतर अधोगातिसँ आब जँ एक दिस आंकड़ा बल पर सरकार शिक्षामे सुधारक दावा करैछ,तँ दोसर दिस खाली स्कूल-कालेज आ ट्यूशनक मारि छात्रकेँ हताश करैछ, आ अभिभावकक कोंढ़ तोड़ि दैछ.
दुर्बल शिक्षा व्यवस्था समाजक हेतु विषम समस्या थिक से बुझितो, राजनेता लोकनि बेपरवाह छथि, आ समाज निस्संक सूतल अछि वा समाधानक सब बाट बन्न देखि, सब किछु देह लगा कए मारैत अछि.
तथापि, ई के नहि मानत जे शिक्षाक अव्यवस्था विषम समस्या थिक आ एकर समाधान सामाजिक प्राथमिकता थिक.
अस्तु, एहि लेखमे हम मिथिला क्षेत्रमे प्राथमिक आ माध्यमिक शिक्षाक स्थिति पर नजरि फेरैत, शिक्षाक वर्तमान स्थितिमे सुधारक हेतु अपन विचार प्रस्तुत करब.

समस्याक स्वरुप
पछिला मास ३० सितम्बर, २०२६. बुध दिन. मधेपुर(मधुबनी)सँ हम अपन गाम, अवाम (दरभंगा) अबैत रही. बीचमे बाटक कातहि पर हमर अपन हाई स्कूल पड़ल. मोन भेल स्कूल देखि आबी. करीब पचास वर्ष भए गेल छल स्कूलक परिसरमे प्रवेश केना. आब ई स्कूल मोडल स्कूल थिक.

बेरू पहर करीब पौने तीन बजे. स्कूलक परिसरमे प्रवेश कयल. देखलियनि, किछु शिक्षकलोकनि स्कूलसँ आपस जाइत रहथि. हम पुछारि करैत स्टाफ रूममे गेलहुँ. गोड़ आठेक शिक्षक लोकनि ओतय रहथि; पुरुष आ महिला दुनू. संख्या करीब आधा-आधा.
मुदा, छात्र नदारद. कतहु केओ नहि! जे स्कूल एक युगमे जिज्ञासु छात्र आ उर्जावान शिक्षकक गतिविधिसँ जीवंत रहैत छल, तकर ढन-ढन करैत परिसर निर्जीव-सन लागल. हमरा हेतु ई बड़का आघात छल.
महादेव एवं पूरण टिबरेवाल हाई स्कूल, स्थानीय माड़वारी व्यापारी बंधु, महादेव एवं पूरण टिबरेवाल,क  दानसँ १९५२ इसवीक आसपास स्थापित भेल छल. स्थापनाक दस-पन्द्रह वर्षक भीतरहि ई विद्यालय संपूर्ण इलाकामे उत्कृष्ट विद्यालयक रूपमे प्रतिष्ठित भए चुकल छल. सएह स्कूल पूर्ण सरकारीकरणक पछाति एहन विपन्न-सन लागल से देखि चकितो भेलहुँ आ दुखी सेहो.
सोचने रही जे छात्र सबसँ गप करबाक अवसर भेटत. हम स्कूलक पुस्तकालयक हेतु पोथीओ देबैक. मुदा,से संभव नहि भेल. बोर्ड परीक्षामे स्कूलक छात्र लोकनिक उपलब्धि केहन छनि, हम तकर जिज्ञासा नहि कयल. प्रधानाध्यापक ऑफिसमे उत्कृष्ट छात्र लोकनिक नामक सम्मान सारिणी (
Roll of Honour) सेहो नहि देखलिऐक.
की एक स्कूलक परिस्थिति सम्पूर्ण राज्यक स्कूली शिक्षाक प्रतिनिधि थिक? नहि. तथापि, समाचार पत्र एवं स्वतंत्र अनुसन्धानक आंकड़ा बिहारमे शिक्षाक दयनीय स्थितिकेँ निरंतर रेखांकित करैत आयल अछि:

वर्ष २०२३ मे  जन जागरण शक्ति संगठन (JSSS)क एक सर्वे, जे अंग्रेजी पाक्षिक फ्रंटलाइन(Frontline)मे प्रकाशित भेल छल, ताहि सर्वेक अनुसार सर्वेक दिन स्कूलमे २० % प्रतिशतसँ कम छात्र उपस्थित छल. स्कूलमे छात्रक नहि अयबाक अनेक कारण अछि, जाहिमे दूरी आ यातायातक समस्या, स्कूलक आधारभूत संरचना-भवन आ शौचालय- क अभाव; शिक्षकक अयोग्यता, अभाव एवं अनुपस्थिति; पढ़ाईक कमजोरीक कारण छात्रक प्राइवेट ट्यूशनमे पढ़ब; गरीबीक कारण छात्रक जीविकोपार्जन प्रमुख थिक. एहि सभ समस्याक समाधान तँ सरकारेक दायित्व थिकैक. तखन सरकार अपन दायित्वसँ कोना पल्ला झाड़ि सकैछ! आ जँ सरकार एहि पर ध्यान नहि दैछ, तँ शिक्षा सामजिक एवं राजनीतिक मुद्दा बनबाक चाही. कारण, केवल शिक्षा मात्रसँ मनुष्यक जीवन आगू बढ़ैछ वा गरीबीमे धकेलल जाइछ.        

बिहार, दिल्ली, पंजाब, आ केरलमे स्कूली शिक्षाक तुलना    
आब बिहार राज्यक सरकारी स्कूल एवं हाई स्कूलक तुलना दिल्ली एवं पंजाब राज्यक सरकारी स्कूल एवं हाई स्कूलक व्यवस्था, आ छात्रक उपलब्धिसँ करी.
सर्वविदित अछि, केरल, दिल्ली, एवं पंजाब स्कूली शिक्षाक क्षेत्रमे राष्ट्रीय स्तर पर अग्रणी अछि. कहबाक काज नहि, शिक्षाक क्षेत्रहुमे बिहार आइओ पिछड़ले अछि. बिहारक स्थिति तुलनात्मक चार्ट-१ सँ स्पष्ट भए जायत.
चार्ट १ : स्कूलक आधारभूत संरचना, छात्रक नामांकन आ छात्रक उपलब्धि: दिल्ली, पंजाबक तुलनामे बिहार

 

आधारभूत संरचनाक स्थिति

छात्र आ छात्रक उपलब्धि

उपलब्धि आ दुर्बलता

बिहार

दुर्बल

अधिकतर स्कूल गामसँ पाँच किलोमीटर दूर,
अर्थक अभाव,
शिक्षाक अधिकारक हेतु उपलब्ध राशिमे सँ   
३०% वा ताहूसँ कम केर उपयोग 

नामांकन एवं स्थायित्वमे सुधार
हायर सेकेँडरी स्तर पर कन्या छात्रक अनुपात ४०.४ %

छात्रक अनुपातमे शिक्षकक अभाव (>३६ छात्र पर एक शिक्षक )

दिल्ली राज्य

अत्याधुनिक आधारभूत संरचना

कन्याक GER ८७.२ %
शिक्षाक गुणवत्तामे शीर्ष स्थान

 

पंजाब

नीति आयोगक School Education Quality Index (SQEI)मे प्रथम श्रेणी पर

तेसर वर्गक स्तर पर छात्रक दक्षतामे भारतमे शीर्ष स्थान (भाषामे ८२%, गणितमे ७८ % )

मिशन समर्थक पालनमे सफल


सारांशमे यद्यपि गैर सरकारी संस्था प्रथम केर शिक्षाक वार्षिक परिस्थितिक रिपोर्ट (
ASER), २०२४क अनुसार हालमे भलहि किछु मामूली सुधार भेले, तथापि, बिहारमे शिक्षाक अवव्यस्था शीर्ष पर अछि. ताहि पर, उत्तरी बिहारक शिक्षाक स्थिति आ छात्रक उपलब्धि (learning outcome) दक्षिण बिहारसँ न्यून अछि. अतः तुरंत सुधार नितांत आवश्यक अछि.

ततबे नहि, मिथिला क्षेत्रमे 6-14 वर्षक नेनाक कुल संख्या म सँ मात्र ७९-८९% केर नाम सरकारी स्कूल सबमे लिखाओल पाओल गेल. अर्थात् , छौ वर्षक आयुक कुल नेना म सँ  करीव २३% नेनाक सरकारी स्कूलमे नामांकित नहि छाथि. ई अनुपात करीब नेनाक कुल संख्याक १/५ सँ  अधिक भेल.

छात्रक पढ़बाक अवगतिक स्थिति सेहो चिंताजंक अछि; तेसरसँ आठम वर्गक छात्रमे, तेसर वर्गक केवल ४३.६% आ पांचम वर्गक केवल ५८.४%, एवं आठमाक केवल ७२.८ प्रतिशत छात्र दूसरा वर्ग पोथी पढ़बामे सफल पाओल गेल! ई आंकड़ा बिहारमे शिक्षाक परिस्थिति, व्यवस्थाक असफलता, एवं शिक्षाक गुणवत्ताक अयना थिक. एतबे नहि, १५ सँ १६ वर्षक वयसहिमे स्कूल छोड़ि देबयवला छात्रक संख्या सेहो काफी अछि.

बिहार सरकारी हाई स्कूल सभक परिस्थिति

एक रिपोर्टक मुताबिक़ बिहारक सरकारी हाई स्कूलमे छात्रक उपस्थिति २०% सँ ५०-६० प्रतिशत धरि पाओल गेल. जखन कि सरकारी हाई स्कूलमे छात्रक उपस्थितिक राष्ट्रीय एवरेज ७२ % क करीब अछि! ततबे, नहि बहुतो सरकारी हाई स्कूलमे छात्रक उपस्थिति शून्य धरि अछि!

आ से तखन जखन कि छात्रकेँ प्रत्यक्ष लाभ अंतरण (
Direct Benefit Transfer) क सुविधा, मुफ्त साइकिल, यूनिफार्म, एवं मध्याह्नक भोजनक हेतु सरकार खर्च वहन करैछ. सोचबाक थिक, जँ छात्रकेँ प्रत्यक्ष लाभ अंतरण (Direct Benefit Transfer) क सुविधा, मुफ्त साइकिल, यूनिफार्म भेटियो जाइत छनि, तथापि जखन क्लासरूम खाली रहैत छैक,तँ मध्याह्नक भोजनक हेतु जे टाका सरकार वहन करैछ, ओ टाका ककरा पेटमे जाइछ? अंधेर नगरी चौपट राजाक स्थितिमे ई सत्य सरकार आ शिक्षककेँ नहि सूझैत छनि? आ कि सबगोटें मीलि भ्रष्टाचारक लाभार्थीक रूपमे लाभ उठबैत छथि. जँ सरकारक शिक्षा विभाग आ शिक्षक लाभार्थी थिकाह तैओ समाज छात्रक अहित देखैत किएक चुप बैसल रहैछ, आ ट्यूशन माफियाक सहायक बनैछ? ई आश्चर्यजनक थिक! एहन स्थिति किएक छैक? सुधारक जिम्मेवारी ककरा पर छैक? ई प्रश्न समाजकेँ पुछबाक चाहियैक.

सर्वविदित अछि, सरकारी शिक्षकक चुनावक प्रक्रिया लंबा आ ‘दोष-रहित’ अछि. शिक्षकक वेतनमान पर्याप्त छनि; निम्नलिखित चार्टसँ स्पष्ट अछि जे सरकारी स्कूलक शिक्षक वेतनमान, भविष्यनिधि, स्वास्थ्य सुविधा, आवास भत्ता, वेतनवृद्धि पेंशन तथा अवकाशक दृष्टिसँ टियर- प्राइवेट स्कूलक शिक्षक सबसँ कुल आयमे बहुत आगू छथि. मुदा, उपलब्धिमे नितांत पाछू. शिक्षकक अवगति (Pedagogical and instructional skill) क जाँच तँ नहि होइछ.

तखन छात्रक उपस्थिति आ उपलब्धि न्यून किएक ? स्कूलमे उपस्थिति थोड़  किएक? से समाज देखैत अछि, किन्तु, सरकार किएक नहि देखैत अछि? अभिभावक छात्रक अधिकार दियअबाक हेतु उदासीन किएक छथि? ई प्रश्न अहम थिक. ई तथ्य शिक्षककेँ अपनहु सोचबाक थिकनि. संगहि, शिक्षक इहो सोचथु जे हमर स्कूल हमर अपन नेनाक हेतु उपयुक्त किएक नहि अछि?
एखन अनेक स्वतंत्र पत्रकार - जेना, मिथिलावासी- शिक्षाक अव्यवस्थाक एहि पक्षकेँ उजागर करैत छथि. मुदा, शिक्षा विभागक अधिकारी की करैत छथि ? जँ ओलोकनि सरकारक नीतिक पालनमे कर्तव्यच्युत होइत छथि,तँ नीक जे शिक्षा विभाग बन्न कए देल जाय. शिक्षाक परिस्थितिक मोनिटरिंग पत्रकारे करथि. छात्र आ अभिभावके छात्रक अधिकार लेल लड़थि. मुदा, से समाधान नहि भेल; समाधानक जिम्मेवारी सरकारपर छैक.

चार्ट २: बिहारमे सरकारी, गैर सरकारी एवं गैरसरकारी टियर-१ स्कूलमे शिक्षकक वेतनमान

 

सरकारी स्कूल (प्रतिमाह वेतन रूपयामे)

गैरसरकारी स्कूल (प्रतिमाह वेतन रूपयामे)

गैरसरकारी स्कूल टियर-1(प्रतिमाह वेतन रूपयामे)

प्राइमरी स्कूल शिक्षक

३८०००-४२०००

६०००-१२०००

१५०००-२५०००

मध्य विद्यालय शिक्षक

४३०००-४६०००

८००००-१५०००

२००००-३२०००

सेकेँडरी स्कूल शिक्षक

४७०००-५२०००

१२०००-१८०००

२५०००-४००००

सेकेँडरी स्कूल शिक्षक

५२०००-६००००

१५०००-२५०००

३५०००-५५०००


गाम-घरमे शिक्षाक स्थितिक हम अनुभव कहैत छी. हम जखन दरभंगा जिलामे अपन गाम-अवाम- जाइत छी,तँ पड़ोसक जे छात्र, जखन किछु पुछय अबैत अछि, पढ़ा दैत छियैक. पछिला दू वर्षमे पड़ोसक दू बहिनि अबैत छलि. जेठि बहिनि बारहमाक आर्ट्सक छात्र, आ छोटि बहिनि दसमाक छात्र. जेठि बहिनिकेँ हमर पत्नी अंग्रेजी आ सामाज विज्ञान पढ़ा दैत छलखिन. छोटि हमरासँ सायंस, अंग्रेजी, तथा मैथिली. पढ़ैत छलि. अपन श्रमसँ दुनू परीक्षामे सफल भेलि. पछाति, जेठि बहिनि तँ परिवारक दवाब आ अपन इच्छासँ  दिल्ली कमाए चलि गेलि. छोटकीक पढ़ाई एखनो जारी छैक.
पिछला मार्चमे हम फेर गाम गेलहुँ. छोटकी बहिनि जे आब एगारमामे पढ़ैत अछि, अंग्रेजी पढ़बा लेल आबय लागल. हम गद्यसँ पढ़ायब आरंभ कयल; पहिने, कोर्सबुकमे निहित लघुकथा.
विद्यार्थी बोधगर. तथापि, हमरा लागल जे छात्रकेँ विषय नीक-जकाँ बुझबामे नहि अबैत छैक. एक-दू दिनक बाद हम पुछलिऐक: ई सब अंश स्कूलमे नहि पढ़ाओल जाइत अछि? तँ ओ कहलनि, ‘केओ विद्यार्थी स्कूल-कालेज नहि जाइछ! ट्यूशन जाइ छियै’. माने, ट्यूशनमे केवल प्रश्न आ उत्तर रटबालेल देल जाइछ. कोर्सक किताब आ ओकर पढ़ाईक कोनो गपे नहि!

सवाल छैक, जखन उत्तम वेतन आ सुविधाक अछैतो शिक्षक स्कूल नहि जाइत छथि, तखन वेतन किएक भेटैत छनि. जँ छात्र स्कूलमे अनुपस्थित रहैत छथि,तँ छात्रकेँ लाभ किएक भेटैत छनि?
अर्थात् एतेक सुविधाक वावजूद जँ सरकार शिक्षामे सुधार नहि आनि पबैछ तँ समाजकेँ आत्ममंथन करबाक चाही, सरकारी तंत्र पर दवाब देबाक चाही जाहिसँ  आ सरकारकेँ तुरत काररवाई करय, दण्डक प्रावधानक उपयोग करय आ अनुशासन सुनिश्चित करय. मुदा, से किएक नहि होइत छैक?
उत्तर सोझ छैक: समाजक गह-गहमे व्याप्त भ्रष्टाचार. तेँ, जहिना सरकारक योजना कागज पर बनैत छैक,योजनाक कार्यान्वयन सेहो कागजहि पर भए जाइछ! आ राज्यसँ ल’ कए केन्द्र सरकार धरि सब रिपोर्ट चुस्त-दुरुस्त पहुँचि जाइछ!
आ शिक्षकलोकनिक नेना सेहो सरकारी स्कूल नहि जाइछ, ओहो ट्यूशने पढ़ैत अछि. मुदा, शिक्षककेँ तँ मोट वेतन भेटैत छनि. जे आर्थिक रूपें दुर्बल अछि ओकर धियापुता कतय जेतैक ? आ किएक?
ई तँ ओहिना भेल, जेना, राज्यमे जर्ज्जर स्वास्थ्य व्यवस्थाक कारण मंत्रीजीतँ अपन इलाज सिंगापुरमे करा लैत छथि, मुदा, बेचारा ग्रामीण नकली डाक्टरक प्राइवेट क्लिनिकमे ठोकर खाइत रहैछ. आ सरकार निभेर नीन सूतल रहैछ.

समाधान
एहि सभक इलाज एकेटा: समाज छात्रक अधिकार लेल लड़य. जे शिक्षक स्कूल नहि अबैत छथि, ट्यूशन करैत छथि, बर्खाश्त होथि. सरकारी शिक्षकक प्राइवेट ट्यूशन पर प्रतिबन्ध समाज सुनिश्चित करय.  शिक्षक वार्षिक रिपोर्टमे जाहि शिक्षकक काज उत्कृष्ट नहि होइनि, हुनक वेतन वृद्धि रोकल जाय. जे स्कूल स्वतंत्र गैरसरकारी संस्था द्वारा जाँच पर खरा नहि उतरय, वा जाहि स्कूलक छात्रक उपलब्धि न्यून होइक, ताहि स्कूलक प्रधानाध्यापकसँ स्पष्टीकरण मांगल जाय. मुदा, एहि सब लेल समाजसँ भ्रष्टाचारक उन्मूलन आवश्यक अछि, मुदा, से जँ असंभव अछि,तँ दिल्ली आ पंजाबक सरकारी स्कूल अपन लक्ष्य कोना प्राप्त करैत अछि? आब एहि प्रश्नक उत्तर मंगबामे, सुधार सुनिश्चित करबामे आओर विलम्ब स्वीकार नहि! तेँ, एहि ठाम सामाजिक-सांस्कृतिक संस्था, मीडिया, नागरिक, सभक प्रासंगिकता समाजक सोझाँ अबैछ, जे समाज सुधारमे रूचि रखैछ.
केवल कविता पढ़ने, गीत गओने, वा गांधी, नेहरू वा विद्यापति आ चंदा झाकेँ माला पहिरओने, आ एक दोसराकेँ पुरस्कार देने आ पाग पहिरओने, डोपटा ओढ़ौने शिक्षामे सुधार नहि हएत, काज नहि चलत. समाज यथास्थितिकेँ स्वीकार नहि करत, समाजक तकर संकेत भारतसँ इंग्लॅण्ड-फ्रान्स धरि आँखिक सोझाँ अछि. अस्तु, यावत् धरि अगिला पीढ़ी अपन सपना साकार होइत नहि देखत, ओ चैनसँ नहि बैसत.
आब समय अछि जे सामजिक-सांस्कृतिक संस्था अपन सुरताल बदलथि आ शिक्षाकेँ केन्द्रमे राखि भाषा, संस्कृति आ साहित्यक लक्ष्य प्राप्त करथि. ततबे नहि, राजनीतिक पार्टी शिक्षाक अधिकारक सख्त अनुपालन हेतु सक्रिय होथि, शिक्षा राजनीतिक मुद्दा बनय. ताहीसँ समाजक आ भाषा आ संस्कृतिक उन्नति हयत. तेँ, सामाजिक-सांस्कृतिक संस्था, मीडिया, आ नागरिक राजनीतिक पार्टी पर दवाब बनाबथि आ समयक मांग- सार्वजानिक सुलभ आ सफल शिक्षा- क सामाजिक सपना लक्ष्यक प्राप्तिकेँ साकार करथि.     
        
संदर्भ
:

1. Annual Statue of Education Report (ASER), 2024.

https://www.pratham.org/programs/education/aser/    

2. Nearly 3,000 Bihar government schools run without buildings, Assembly data reveals

https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/bihar-schools-without-buildings-2276-schools-across-35-districts-lack-own-premises-2965698-2026-08-07     

3.Where have the children gone? New survey focusses on Bihar’s education crisis

https://frontline.thehindu.com/news/bihar-schooling-crisis-survey-report/article67157898.ece


Thursday, October 15, 2026

विवर्त : पुस्तक समीक्षा

पुस्तक समीक्षा

विवर्त1
(अनुसन्धानमूलक आलोचनात्मक लेख केर संकलन)


२०२३मे प्रकाशित डा. रमानन्द झा ‘रमण’क ‘विवर्त’ अनुसन्धानमूलक आलोचनात्मक लेखक संकलन थिक. एहि पुस्तकमे संकलित आलेखक पसार पैघ अछि; एहिमे पत्र-पत्रिका (मिथिला मोद एवं अन्य), उपन्यास(जिजीविषा: लिली रे; चन्द्रग्रहण: किरण), साहित्यकार (जीबछ मिश्र, जयधारी सिंह, शेफालिका वर्मा), लोकनायक आ लोकगाथा (राजा सलहेस, दीनाभद्री), शोक-काव्यमे राजनेता (ललितनारायण मिश्र) एवं मैथिली कथा-कविता-उपन्यासक विधाक किछु पक्ष धरि पर लेख संकलित अछि. किछु लेख विशेष अवसर पर देल बीज-भाषण लेल लिखल गेल अछि, बाँकी स्वतंत्र अनुसन्धान, एवं पोथीक भूमिका थिक.
मुदा समीक्षासँ पहिने लेखकीय वक्तव्यक चर्चा, जाहिसँ पोथीक पृष्ठभूमि, एवं लेखकक भावना आ समालोचना दृष्टिक पाछाँक निहित दर्शन फड़िच्छ होइछ. पछाति, ‘विवर्त’मे संकलित प्रत्येक लेख पर वस्तुनिष्ठ विचार प्रस्तुत करब हमर अभीष्ट अछि.
मैथिलीमे आलोचनाक स्थितिपर चिंता व्यक्त करैत,वक्तव्यमे लेखक कहैत छथि, ‘बिना साक्ष्य आ बिना तर्कक पूर्व पीढ़ीक साहित्यकारक अवदानकेँ मूल्यहीन, वर्णवादी, गोत्रवादी प्रचारित करबाक प्रवृत्ति एमहर सघन आ प्रबल भेल अछि’,... ‘ई नहि बिसरबाक थिक जे मैथिलीक सभ लेखक अपन साहित्यिक-सांस्कृतिक परम्पराक अग्रिम कड़ी थिकहुँ’. आगाँ, पुरान पीढ़ीक साहित्यकारक सीमित साधन दिस संकेत करैत, ओ हुनकालोनिक योगदानक महत्वकेँ रेखांकित तँ करिते छथि, ओ ‘पूर्ववर्ती साहित्यकार द्वारा बनाओल भाषा साहित्यक विकासक ओही सोपान पर छओ’ मारबाक प्रवृत्तिक दुखद परिणामक दिस सेहो सचेत करैत कहैत छथि: ‘कोन ठेकान जे एहन लेखक(समालोचकक) स्थिति कालान्तरमे ओहने होनि, जेहन(दुर्गति) रूसमे लेनिनक शवक संग’ परवर्ती पीढ़ी’ केलक.
तेँ, आजुक साधन-संपन्न पीढ़ीकेँ ओ ‘पूर्ववर्ती साहित्यकारलोकनिक छूटल काजकेँ उत्कर्ष धरि पहुँचाय अपन पताका फहरयबाक’ प्रेरणा दैत छथिन.’
आब समीक्षाक आरंभ ‘मैथिलीक तत्कालीन पत्र-पत्रिका आ स्वाधीनता आन्दोलन’ नामक लेखसँ करी. 
एहि लेखमे ‘तत्कालीन पत्र-पत्रिकामे प्रकाशित स्वाधीनता आन्दोलन सम्बन्धी गतिविधि, समाचार एवं ओहिसँ प्रेरित-प्रभावित विविध विधामे सृजित मैथिली साहित्य आ भारतक स्वाधीनता आन्दोलनमे तकर सकारात्मक प्रभावक’ विवेचना अछि.
सर्वविदित अछि,
1947ई. सँ पूर्व मैथिली पत्र-पत्रिकाक संख्या आंगुर पर गनबा योग्य छल. लेखक सेहो कुल नौ गोट पत्रिकाक चर्चा कयने छथि, जाहि मे मुख्य दुइए टा – मिथिला मोद आ मिथिला मिहिर –दीर्घजीवी भेल, आ बीच-बीचमे प्रकाशन बन्न होइतो अनेक स्वरुपमे पाठकक सोझाँ अबैत रहल.
आलेखक अनुसार तहियाक पत्र-पत्रिका सभक संपादकीय नीति स्पष्ट रहैक. कोनो पत्रिका (मैथिल हित साधन) विभिन्न (दार्शनिक, वैज्ञानिक, ऐतिहासिक, सामाजिक तथा अन्यान्य आवश्यक) विषयक संग मनोरंजक विषयक सामग्रीक प्रकाशनक नीति रखने छल, तँ कोनो( मिथिला मिहिर) स्पष्ट रूपें ‘राजनीतिक लेख नहि छ्पबाक’ संकल्प केने छल. ‘मिथिला मोद’ सेहो ‘राजनियम-विरुद्ध’ लेखकेँ अस्पृश्य घोषित कयने रहय2. लेखक कहैत छथि, जाहि पत्रिका(मिथिला-मित्र)मे प्रकाशन नियमावलीक बंधन नहिओ रहैक ओहूमे राजनीति वा स्वतंत्रता आन्दोलन पर केन्द्रित कोनो लेख नहि छपल छल. अर्थात् मोटामोटी सभ पत्र-पत्रिका स्वेच्छासँ सरकारक विरोध आ स्वतंत्रता आन्दोलनक समाचारसँ दूरे रहैत छल. तथापि, लेखकक विचारेँ ‘बिना अनुसन्धान एवं तत्कालीन पारिस्थितिक’ ज्ञानक बिना ई धारणा बनाएब जे ‘मैथिली  पत्रिकाक प्रकाशक आ सम्पादक देशक स्वाधीनता आन्दोलनक प्रति संवेदनशील नहि छलाह, अंग्रेज सरकारक अंधभक्त भए शासन-सत्ताक विरोधमे ने किछु बाजि सकैत छलाह आ ने किछु लिखि सकैत छलाह’ अनैतिहासिक धारणा थिक. हुनक विचारेँ, ‘एहन लेख जाहिसँ लोक चेतना विकास हो, जाहिमे विलुप्त गौरव आ उत्कर्षक जनतब हो, तथा तत्कालीन शासन-व्यवस्थाक प्रति घृणा होइक’ सेहो राष्ट्रीय स्वतंत्रतामे योगदान थिक, स्वतंत्रता आन्दोलनक समर्थन थिक’.
हमरा जनैत एहि विषय पर मतभेद संभव. हँ, घरेलू उत्पादनक समर्थन अवश्य असहयोगक समर्थन भेल.
1929मे ‘मिथिला नामक पत्रमे ‘हम दरिद्र किएक भेलहुँ’ नाम आलेख मे भारतक दरिद्रताक ऐतिहासिक कारणक निर्भीक विश्लेषण अवश्य अप्रत्यक्ष रूपें भारतीय स्वतंत्रताक पक्षधर मानल जायत. एहि प्रकारें आन पत्र सबमे सेहो स्वदेशी उद्योग आ उत्पादनक समर्थनमे लेख; महगाईक चर्चा, स्वराज्यक प्राप्तिक हेतु प्रेरणा, अंग्रेजी पढ़बाक लाभ, एवं  दरभंगा महाराजसँ परोक्ष रूपें  मिथिलामे उच्च शिक्षा संस्थानक स्थापनाक आग्रह इत्यादि विषयक लेख छपबाक चर्चा अछि.
‘मैथिली पत्र-पत्रिकामे प्रकाशित रचनामे स्वाधीनता आन्दोलनक अनुगूंज’ एहि अनुसन्धानक दोसर विन्दु थिक. ‘ई प्रभाव विभिन्न विधाक रचनामे प्रचुर मात्रामे अछि’ कहैत लेखक  एकर पर्याप्त उदाहरण दैत छथि.
सारांशमे अनुसन्धानक सार-स्वरुप लेखक कहैत छथि: ‘स्वाधीनता आन्दोलनमे सक्रिय सहभागिताक लेल सामान्य मैथिलमे जाहि प्रकारक मानसिकता अपेक्षित छलैक, तकर निर्माणक लेल मैथिली पत्र-पत्रिका पूर्ण  संवेदनशील आ उत्तरदायित्वपूर्ण छल.’ मुदा, ई विचार एहि विषय पर सर्वसम्मत थिक वा नहि, कहब कठिन.
ततबे नहि, अति सीमित संख्या, अल्पजीवी स्वभाव, आ थोड़ पहुँचक कारण, ई पत्र-पत्रिका सब स्वतंत्रता आन्दोलनक प्रति जनमानसकेँ प्रभावित करबामे कतेक प्रभावी आ सफल भेल छल, से स्वतंत्र अनुसन्धानक विषय थिक. एक गप आओर: मैथिली पत्रिकाक स्वर हिन्दी एवं बांग्ला पत्रक तुलनामे केहन छल
, तकर चर्चा एहि लेखमे नहि अछि, ई एहि लेखक विषयो नहि थिक.
मैथिली पत्र-पत्रिकाक विकासमे ‘मिथिला-मोद’ एहि संकलनक दोसर आलेख थिक.  ‘मिथिला-मोद’ बीसम शताब्दीक पूर्वार्द्धमे मैथिलीक प्रतिष्ठित पत्र छल. तेँ
, एहि विषयक ऐतिहासिक महत्व अछि; कारण, एकर चर्चाक बिना मैथिली पत्रिकाक विकासक चर्चा असंभव.
लेखक कहैत छथि: ‘मिथिला-मोद’ अपन सामजिक दायित्वक प्रति पूर्णतः साकांक्ष छल, से स्पष्ट अछि.’.. (ई) मानैत छल जे देश वर्ग वा वर्ण विशेषक नहि थिक’ आ मिथिलाक समस्त निवासीकेँ मैथिल मानि देशोन्नतिक अपन अवधारणा सुदृढ़ कयने छल; संस्कृत शिक्षाक स्थान पर आधुनिक शिक्षा-प्रणालीकेँ बेसी लाभकारी मानैत छल, एवं साधनसँ बेसी खर्च आ अपव्ययकेँ देशोन्नतिक मार्गमे प्रबल बाधक मानैत छल. तर्कक पक्षमे पर्याप्त साक्ष्य प्रस्तुत कयल गेल अछि.
एहि आलेखक आलोकमे ‘मिथिला-मोद’ संकीर्णता एवं बाल-विवाह, बहु-विवाह, कन्याक बेच-बिकिन-सन कुरीति, एवं मादक द्रव्यक सेवनक विरोधी छल. एहि पत्रमे समुद्र-यात्राक पक्षमे आलेख प्रकाशित भेले छल ई पत्र ‘सामाजिक एवं राजनीतिक स्तर पर घटैत घटनाक संवाहक (सेहो) छल.’ यद्यपि, एहि पोथीक पहिल आलेखमे संकलित साक्ष्यसँ2, ‘मिथिला-मोद सामाजिक एवं राजनीतिक स्तर पर घटैत घटनाक संवाहक छल’ उक्तिक पूर्ण समर्थन नहि होइछ.
लेख आगू कहैत अछि, ‘मोद’ हिन्दीक विरोधमे ठाढ़ होबयवला पहिल पत्र छल; मैथिलीमे बाल-शिक्षाक पक्षधर छल. मिथिलाक्षरक ह्राससँ ई चिंतित छल तँ छले, ई मैथिलीमे विभिन्न विधाक मूल लेखन, एवं अनुवादकेँ प्रोत्साहित करैत शोधपरक निबन्ध एवं साहित्यक धारावाहिक प्रकाशन सेहो करैत छल.
एहि विषयमे किरणजीक उक्ति: ‘स्व. बंकिम बाबू लोकनि जाहि दृष्टिसँ बंग साहित्यकेँ समृद्ध करब आरंभ कयल- ओएह दृष्टि पकड़ि लेने छल मिथिला-मोद’3, लेखकक उक्तिक समर्थन थिक. दुर्भाग्यवश, ‘मिथिला-मोद’क अधिकतर संस्करण अनुपलब्ध अछि. अतः ‘मिथिला-मोद’ एवं अन्य पत्रक
digital platform पर संग्रहक सामूहिक प्रयास हेबाक चाही.
आद्यउपन्यासकार पं. जीबछ मिश्रक समय, समाज आ साहित्य एहि संकलनक तेसर लेख थिक. जीबछ मिश्रक ‘पारिवारिक परिचय’, ‘सम्पर्क आ प्रेरणा’, ‘पं. जीबछ मिश्रक समय’, ‘पं. जीबछ मिश्रक साहित्य’, ‘विचारक, समसामयिक विषय पर टिप्पणीकार पं. जीबछ मिश्र’, एवं ‘पं. जीबछ मिश्रक समीक्षात्मक दृष्टि’ एहि लेखक मुख्य विन्दु थिक. प्रत्येक विन्दुपर लेख विस्तारसँ चर्चा कयने छथि. ज्ञातव्य थिक, आन अनेक अप्राप्य एवं अनुपलब्ध पोथीक संकलन सम्पादनक बीच डाक्टर रमण जी ‘जीबछ मिश्र रचनावली’क सम्पादन सेहो कयने छथि.
प्रसंगवश एतय ‘पं. जीबछ मिश्रक समय’मे
19म शताब्दीमे मिथिलाक राजनीतिक एवं समाजिक स्थिति, ओहि समयमे विदेशी शासकक शिक्षा नीति एवं दरभंगा राजक प्रशासनमे हिन्दी एवं देवनागरीक जानकारक बहुलता पर सेहो चर्चा अछि. एतहि इहो चर्चा भेल अछि जे ‘महाराज महेश्वर सिंह 1857क पहिल स्वतंत्रता संग्रामक अप्रत्यक्ष समर्थक छलाह’. ओना, Eighteen Fifty Seven नामक पुस्तक कहैत अछि जे ‘बिहारक जमींदार लोकनि निरंतर ब्रिटिशक पीठ पर
ठाढ़ रहथि.(यद्यपि) एक समयमे दरभंगा, डुमरांओ एवं हथुआक निष्ठा पर संदेह (व्यक्त)भेल छल, मुदा ओलोकनि एवं अन्य जमींदार-बंधु जन-धनसँ (कम्पनी) सरकारक सहायता केलनि.
4  तथापि, एहि प्रकरणक दोसरो विवरण छैक,.5    
संयोगवश, इएह समय पं. जीबछ मिश्रक उपन्यास ‘रामेश्वर’क रचनाकाल छल. एहि लेखमे ‘रामेश्वर’ उपन्यासहु पर संक्षिप्त, किन्तु, सम्पूर्णतामे चर्चा भेल अछि. अस्तु, एतय पं. जीबछ मिश्र पर संतुलित एवं संक्षेपमे संपूर्ण सामग्री भेटत.
          अगिला लेख, ‘समकालीन मैथिली उपन्यासमे विश्वदृष्टि’मे लेखक पहिने समकालीनताक अवधारणा पर चिंतन प्रस्तुत करैत, ‘जीवनक मूल्यबोध’केँ समकालीनताक पर्यायक हेतु ‘विशेष समीचीन एवं ग्राह्य मानि’ अपन विचार प्रस्तुत कयने छथि. यद्यपि, ओ स्वयं मानैत छथि जे,  ‘जीवन-मूल्यक सर्वसम्मत स्वरुप निर्धारित करब कबैई(माछ)केँ तराजू पर जोखब-जकाँ (कठिन) अछि.’ तैओ, ओ मैथिली उपन्यासकेँ मानव-मुक्तिक अभियानक समकालीन युग-दृष्टिक अनुकूल, एवं समाजकेँ विभिन्न चुनौतीक सोझाँ डेग रोपबाक साहसकेँ स्वर दैत पबैत छथि.’
ई एहन विषय थिक जाहि सम्पूर्ण उपन्यास-साहित्यपर एक संग विचार देब कनेक कठिन.

‘मिथिला भाषाक नापी: अमीनक खगता’नामक लेख, ‘Language Mapping: Beyond the Boundaries’ विषय पर एक अन्तर्राष्ट्रीय संगोष्ठीमे देल भाषण थिक. एहि लेखमे ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमे मैथिली भाषाक भौगोलिक क्षेत्र, ‘भौगोलिक आ भाषिक स्तर पर ‘मिथिला भाषा’क छटपटाइत आरि’, भाषा पर आन पड़ोसी भाषाक अवघात एवं ‘मिथिला भाषा’क नापीक बाटमे बाधा-व्यवधान एवं निराकरणक विन्दु तथा मैथिली भाषाक वर्तनीक स्वरुप पर एकमतक अभाव पर  सोदाहरण विचार करैत, लेखक भाषाशास्त्रक ज्ञानक अभावहुमे, आ राजनीतिसँ प्रेरित भावनासँ भाषाक स्वरुपमे हस्तक्षेप पर क्षोभ व्यक्त कयने छथि.

‘मैथिली कथामे  बहुसांस्कृतिकता’ नामक लेखमे भारतक सांस्कृतिक समन्वयक इतिहास एवं मिथिलामे बहुसांस्कृतिकताक प्रवेश एवं प्रसारक परिप्रेक्ष्यमे विषयक प्रतिपादन भेल अछि. मैथिलीक पहिल कथा ‘चन्द्रप्रभा’सँ आरंभ होइत एहि ई विवेचना लिली रे एवं किछु साहित्य अकादेमी-पुरस्कृत अन्य कथाकारक कथा धरि आबि समाप्त भए जाइछ. वस्तुतः, विगत पचीस वर्षमे प्रवासी मैथिलक संख्यामे असाधारण वृद्धि भेले. मातृभाषाक प्रति आकर्षण एवं रचनाक संख्या दुनू बढ़ल अछि. फलतः, समाजक अनेक क्षेत्रसँ  नव-नव स्वर एवं अनुभव सोझाँ आयल अछि. एहि सबकेँ सेहो विचारक परिधिमे अनने मैथिली कथाक बहुसांस्कृतिताक यथार्थ स्वरुप सोझाँ अबैत.
‘राजाजी’क रूपमे सलहेसकेँ सामाजिक मान्यताक आधार’मे सलहेसक मूलतः वर्णित चरित्रक प्रतिकूल  सलहेसकेँ राजाजीक रूपमे अभिहित करबकेँ साक्ष्यक विपरीत मानल गेल अछि. एहिसँ असहमत हेबाक कोनो ठोस आधारो नहि. तथापि, सामजिक एकजुटताक हेतु राजा सलहेस-सन लोकनायकक उपादेयताकेँ लेखक उचिते स्वीकार करैत छथि. वस्तुतः, राजा सलहेस-सन लोकनायक सम्मानसँ  समाजक मुख्यधारासँ अद्यावधि वंचित एक पैघ वर्गकेँ आत्मसम्मानक बोध होइत छनि. ई कि वृहत्  समाजक लेल कोनो छोट उपलब्धि भेल.
अस्तु, एहि आलेखमे विभिन्न लेखक-कवि द्वारा लोकगाथाक स्वरुपमे कयल गेल परिवर्तनक, एवं मिथिलाक सामाजिक-सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्यमे लोकनायक सलहेसमे राजत्व एवं ईश्वरत्व आरोपित करबाक तार्किक विश्लेषण भेल अछि.
‘गीत दीनाभद्री: गाथाक विकास एवं महत्व’क नामक आलेखक आधार एहि विषय पर जर्मन भाषामे जॉर्ज ग्रियर्सनक ‘गीत दीनाभद्री ओ गीत नेवारक’ नामक  पुरान लेख, जे वर्ष २०१०मे डा. रमानन्द झा ‘रमण’ द्वारा संपादित एवं पुनः प्रकाशित भेल तकर संग भारत एवं नेपालमे दीनाभद्रीक गाथाक अन्य संकलन विवेचना करैत लेखक एक दिस जँ पाठ-भेद एवं कथा-भेदक विषयमे लोकतंत्रमे तुष्टिकरणक राजनीतिक दिस लक्ष्य करैत छथि, तँ, दोसर दिस ओ अत्याचारक एवं शोषणक विरुद्ध निर्धन श्रमिकक प्रतिकार एवं समान लक्ष्यक प्राप्तिक हेतु सामाजिक सहयोगकेँ एहि गाथाक कालजयी तत्व मानैत एहि गाथामे निहित लोकसाहित्यक अनेक तत्वकेँ सेहो उजागर करैत छथि.
सारांशमे ई आलेख एहि विषय संतुलित एवं उपयोगी आलेख थिक.
‘महाभारत कथा आधारित मैथिली साहित्य’, एहि विषयक सर्वेक्षण, एवं संक्षिप्त परिचयात्मक आलेख थिक. सर्वविदित अछि, महाभारत-सन ग्रन्थ कथाक विशाल भंडार एवं नव-नव साहित्यक सृजनक अक्षय श्रोत थिक. तेँ, ई विषय भविष्यहुमे अध्ययनक हेतु खुजले रहत. हालहिमे, बहुत दिन पूर्व लिखल पं. काशीनाथ झाक ‘धृतराष्ट्र विलाप’
6  नामक दीर्घ कविता प्रकाशमे आयल-ए. एकरो श्रोत सेहो महाभारते थिक.

‘जयधारी सिंहक समालोचना-कर्म’मे  मैथिली, अंग्रेजी एवं तंत्र-साहित्यक एहि विद्वानक कुल-परिचय एवं कृतिक संग, समालोचनाक प्रकृति एवं लक्ष्य पर जयधारी सिंहक विचार, तथा हुनक समालोचना-वृत्तिक समीक्षा भेल अछि.
          लिली रेक ‘जिजीविषा’ नोर-झोर नहि, नामक आलेखक शीर्षकक पृष्ठभूमि थिक, जीवकांतक उक्ति: ‘लिली रेक उपन्यास ‘पटाक्षेप’ नोर-झोर नहि थिक’. वस्तुतः, आजुक युगमे नारि लेखनकेँ ‘नोर-झोर’ कहि कतिआएब पूर्वाग्रहपूर्ण एवं पुरुषक अहंकारे बूझल जाइत. मुदा, नारि लेखनक प्रति तहियाक उपेक्षापूर्ण उक्ति आइओ शीर्षक बनि आयल, से रोचक थिक. विचारणीय थिक, की नारि वेदना-नोर-झोर- हास्यास्पद थिक? वा संपूर्ण नारि लेखन नोरे-झोर थिक? वा गंभीरता आ नारि-लेखन परस्पर विरोधी थिक. मुदा, तकर उत्तर जीवकांतक लेखनमे प्रायः भेटय.
मुदा,‘जिजीविषा’ उपन्यासक एहि समीक्षाक मूल कथ्य ई जे, जीवकान्तक धारणा- नारि साहित्यकार लोकनिक केवल अपन नारीत्व, ओकर समर्पण भावनाक निरादर आ खण्डनक चित्र (प्रस्तुत करबाक) - क विपरीत लिली रेक साहित्यकेँ ‘बन्न आङनसँ बाहर’क समस्याकेँ नेबो-जकाँ गारि प्रस्तुत करबाक क्षमता छनि. ओना ई तथ्य लिली रेक कथा ‘रंगीन पर्दा’ १९५६हि मे प्रमाणित कय चुकल छल. तथापि, साहित्यमे लिंगभेदक मानसकिताकेँ परास्त करब आइओ कठिन.
7  
          हम ‘सरल शेफालिका छी’ डाक्टर जगदीश मिश्रक अभिनन्दन ग्रन्थक लेल शेफालिका वर्मा पर लिखल आलेख थिक. एहिमे मैथिली-हिन्दीक सुपरिचित लेखिका शेफालिका वर्माक व्यक्तित्व एवं साहित्य पर संक्षेपमे विचारक संग  

श्री मती शेफालिका वर्माक आत्मकथा ‘क़िस्त क़िस्त जीवन’ पर विस्तारसँ चर्चा भेल अछि, जाहिमे हुनक जीवनक किछु 
रोचक घटनाक वर्णन सेहो अछि.

‘चन्द्रग्रहण:खण्डग्रास-सर्वग्रास-उग्रास’ मैथिलीक बड्ड पुरान उपन्यास, चन्द्रग्रहण, पर छोट आलेख अछि. एहिमे पोथीक रचना पाछूक प्रेरणा- समाज सुधार-, तथा एहि विषयमे पाठक लोकनिक अटकरक चर्चाक अतिरिक्त ‘भारती’ पत्रिकामे प्रकाशित भुवनेश्वर सिंह ‘भुवन’क चन्द्रग्रहण’क समीक्षाक चर्चा सेहो भेल अछि.
मैथिली अनुवाद-साहित्यक संदर्भमे ‘एक भारतीय यात्री’ नामक लेख पं. अम्बिकानाथ मिश्र द्वारा सुभाषचन्द्र बोसक आत्मकथा ‘
An Indian Pilgrim: An Unfinished Autobiography’क मैथिली अनुवादक समीक्षा थिक. एहि समीक्षामे एहि अनुवादक पाछाँक प्रेरणा एवं अनुवादक इतिहासक संग, साहित्यमे अनुवादक व्यवहारिक एवं साहित्यिक प्रयोजन, अनुवादमे श्रोत, लक्ष्य भाषा एवं संस्कृतिसँ परिचयक महत्व, मैथिली अनुवाद साहित्यक विकास, तथा मैथिलीमे आत्मकथा-साहित्यक अनुवादक इतिहासक चर्चा सेहो भेल अछि, जाहिमे ओलिवर गोल्डस्मिथक दू अंग्रेजी उपन्यासक ‘मैथिली साहित्य-पत्र’मे प्रकाशन चर्चा अछि. ज्ञातव्य थिक, एहि संदर्भमे ‘मिथिला-मोद’क योगदान सेहो नहि बिसरल जा सकैछ: पं. काशीनाथ झा ‘काव्यतीर्थ’ द्वारा लेखक रमेशचन्द्र दत्तक उपन्यास ‘राजपूत जीवन संध्या’ क मैथिली अनुवादक किछु अंश 1923हि ई.मे ‘मिथिला-मोद’मे प्रकाशित भेल छल.8  ईहो ऐतिहासिक थिक.
आलेखमे ग्रन्थक (मूल)श्रोतभाषाक अतिरिक्त तेसर भाषासँ मैथिलीमे अनुवाद एवं पुरस्कार प्राप्त करबाक प्रवृत्ति पर चिंता व्यक्त भेल अछि. अंतमे पं.अम्बिकानाथ मिश्रक ‘एक भारतीय यात्री’क समीक्षाक संग एहि पोथीकेँ ‘मैथिली अनुवाद साहित्यमे महत्वपूर्ण गुणात्मक’ योगदान मानल गेल अछि.
‘धर्मेन्द्र विह्वलक जापानी पञ्चपदी:टांका’ जापानी काव्यशैलीमे लिखित धर्मेन्द्र विह्वलक मैथिली कविता संग्रह ‘व्योमक ओहिपार’ क भूमिका थिक. एहि लेखमे विदेशी काव्य-शैलीक आयातक कारण पर एक संक्षिप्त दृष्टिपात करैत, लेखक जापानी काव्यशैली आ ताहूमे ‘टांका’ पर एक संक्षिप्त परिचयात्मक दृष्टि प्रस्तुत केने छथि. संगहि, एहि भूमिकामे ‘व्योमक ओहिपार’सँ ‘टांका’ प्रकारक कविताक उदाहरण सेहो उद्धृत् भेल अछि. उद्धृत् कविता हमरा क्षणिका-सन प्रतीत भेल.
समीक्षाक सार-संक्षेपक रूपमे लेखक कहैत छथि,’व्योमक ओहिपार’मे समसामयिक जीवनक एहन कोनो समस्या आ विषय-वस्तु नहि छैक, (जे) लघु आकारक टांकामे संघनित नहि भेल हो.....(एहि) शैलीमे काव्यक सर्जना कए धर्मेन्द्र विह्वलक बड़का काज कएल अछि.’ एहि समीक्षासँ हमरा ‘व्योमक ओहिपार’ पढ़बाक इच्छा अवश्य भेल.
‘मैथिली शोक-काव्यक परम्परामे ललितनारायण मिश्र’मे ‘धूर्तसमागम’क शोक-काव्य आ नेपालक ‘गीतपञ्चक’सँ ल’ कए मैथिलीक अनेक शोक-काव्यक चर्चाक पछाति, अन्ततः राजनेता ललितनारायण मिश्रपर केन्द्रित विपुल शोक-काव्यक अतिरिक्त, ललित स्मृति ग्रन्थ, १९७७क चर्चा सेहो भेल अछि. एहि समस्त काव्यकेँ रमणजी ‘एक व्यक्तिक शोकोद्गार नहि, समाजक शोकोद्गार, भारतीय राष्ट्रक शोकोद्गार’ मानैत छथि.         
सारांशमे ‘विवर्त’ अनेक मौलिक विषयपर, विशेषतः जाहि पर मौलिक सामग्रीक अभाव छैक, गंभीर अध्ययनक संकलन थिक. ज्ञातव्य थिक, तथ्य अनुसन्धानक बल थिकैक. ठोस तथ्यक आधार पर स्वतंत्र निष्कर्ष संभव छैक.
ताहि दृष्टिएँ ‘विवर्त’मे संकलित प्रत्येक अनुसन्धान तथ्यक तराजू एवं समालोचनाक मापदण्ड पर संतुलित अछि. अस्तु,’विवर्त’ मैथिली समालोचना साहित्यमे महत्वपूर्ण योगदान थिक. एहि पोथीक स्वागत हेबाक चाही; ई पोथी पढ़ल जेबाक चाही.

संदर्भ:
1.‘विवर्त’ नामकरण:
पुल्लिंग संस्कृत शब्द ‘विवर्त’क व्युत्पत्ति, ‘वि’ उपसर्ग, ‘वृत्’ धातु एवं  ‘घञ्’ प्रत्यय थिक. ‘संस्कृत शब्दकल्पद्रुम्’ एकर अर्थ समुदायः, अपवर्त्तनम्, नृत्यम् इति विश्वः (प्रतिपक्षः; यथा, नैषेधे । ३। ६४।) क संग किछु उदाहरण प्रस्तुत करैत अछि. यथा;
“ईशाणिमैश्वर्य्यविवर्त्तमध्ये
लोकेशलोकेशयोलोकमध्ये।”
समवायाधिकरणविसदृश् कार्योत्पत्तिः । यथा, “एकस्य सतो विवर्त्तः कार्य्यजातं नतु वस्तु सत् ।”- सांख्यकौमुदी.
अर्थात् विवर्त, आभास, वा परिवर्तनक अछैतो वस्तुक यथावत्
, किन्तु, भिन्न स्वरुप थिक. अर्थात्, समालोचक आलोच्य विषयकेँ यथावत् राखि ओहि पर आलोचना प्रस्तुत कयने छथि. हमरा ‘विवर्त’ शब्दक इएह अर्थ बोध भेल।
2. मिथिला मोद ,उद्गार -63
, वर्ष-६ पौष ,शाके 1833 ,सन 1319 साल.
3. झा काञ्चीनाथ. मैथिली साहित्यमे आधुनिकताक आरंभ. किरण समग्र खण्ड 1 कि.सा.शोध संस्थान, 2007 pp 128
4. Sen Surendra Nath . Eighteen fifty-seven. The Publication Division. Govt of India, May 1957. Pp 265-66.
5. Dutta KK. History of the Freedom Movement in Bihar. Vol.1, 1957. The Govt of Bihar. Pp 69
6. झा पं. काशीनाथ. काशीनाथ झा रचना संचयन. संकलन-सम्पादन कीर्तिनाथ झा, साहित्य अकादेमी दिल्ली,2025
7. झा कीर्तिनाथ. मैथिली साहित्यक विरल विभूति : लिली रे https://kirtinath.blogspot.com/2022/01/blog-post_24.html accessed 02 जुलाई 2026.  मधुबनी लिटरेचर फेस्टिवल 2021 क फेस्टिवल बुक ‘ अरिपन’ में प्रकाशित
8. झा काञ्चीनाथ. महाकवि प्रो. तन्त्रनाथ झा मैथिली आ हम. उद्यान किरण, अंक 7, 2019 पृष्ठ 10
विवर्त
(अनुसन्धान मूलक आलोचनात्मक लेख)
लेखक: डा. रमानन्द झा ‘रमण’
सिद्धिरस्तु, दिल्ली. प्रथम संस्करण
2023
मूल्य: रु. 400/- पृष्ठ संख्या 242 

मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान

कीर्तिनाथक आत्मालापक पटल पर 100 म  लेख   मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान  कीर्तिनाथ झा वैश्वीकरण आ इन्टर...

हिन्दुस्तान का दिल देखो