Saturday, July 6, 2019

शुद्ध लिखथिन तं पेट भरतनि




शुद्ध लिखथिन तं पेट भरतनि
 

जखन दूबेजी सचिवालय हाल्ट स्टेशन पहुंचलाह तं एक्सप्रेस ट्रेन खूजि चुकल छलैक. ताहि पर सं नव झंझट.  खौझायल मन में मुंहसं गारि  खापरि सं खसैत मकैक लावा-जकां बहराए लगलनि: सा....र !
ओही छन पाठकजी अकस्मात पाछूए सं आबि पूछि देलखिन : ‘ की भेल दूबेजी, एना अग्निश्च, वायुश्च ?’
दूबेजीक मोन तं कनेक अपरतिब भ गेलनि, किन्तु, अपना कें सम्हारैत किछु गप्प बनबय लगलाह: ‘की कहू आइ काल्हि निदेशक रोज लेट क दै छथि. आइओ एक्सप्रेस छूटि गेल. कहता, ‘ आंकड़ा समय पर दिल्ली पहुँचबाक चाही. अल्हुआ ! जेना कोनो मुख्यमंत्री बनि जेताह !! तैपर सं ...’
‘तैपर . तैपर की ?’
दूबेकें  बड़ी काल सं मनक भड़ास निकालबाक  जरूरत रहनि. शुरू भ गेलाह.
‘की कहू पाठकजी. ई अबंड मास्टर सब जे ने कराबय. पछिला वर्ष नौवां क्लासमें विद्यालय परीक्षा समितिक विद्यार्थीक नामक रजिस्ट्रेशनमें मास्टरबा हमर नामे अशुद्ध क देलकै. हमर नाम ‘महावीर’ क स्थान में ‘महाबीर’ क देलकै. अंग्रेजी में तं तीन टा अक्षरक अंतर- ‘भी-आइ केर स्थान पर बी- डबल ई’- क देलकै ! डब्बल बूडि अछि !! आइ अशोक फार्म भरय गेल, तं, ओतय सं फ़ोन केलक. आब कहू एकर कोन उपाय. मोन तं भेल स्कूल जा कय मास्टर केर कपार फोडि दिऐक.’
पाठकजी सांत्वना दैत कहलखिन,’ नहिं. नीके कयल. मास्टर सं एखन बहुतो आओर काज बांकी अछि. पहिने छौंड़ा केर फार्म भरल भ जाइ.’
‘ हं, छोड़बनि तं नहिंए.  स्सा....र ! सचिवालय नहिं अओताह. रक्ष एतबे जे स्कूल घरहिं  लग अछि आ विद्यालय समिति सचिवालय सं दूर नहिं छैक. हं, एक दिन जाय तं अवस्से पड़त.’
पाठकजीकें  हंसी लागि गेलनि. एहि सं दूबेजीकें हताशा तं अवश्य भेलनि, मुदा अपना कें सम्हारैत पुछलखिन, ‘हंसलिएक किएक पाठकजी  ?’
पाठकजी कहय लगलखिन , ‘ हमरा लोकनि सचिवालयमें छी. बड़ बेस. मुदा, परीक्षा समिति कें छोट क नहिं तौलिऔक. ओ सब अपनाकें सचिवालय सं कम बूझैत अछि . बरख पांचेक भेल हेतैक. एतुके दैनिक हिन्दुस्तान केर झाजीक  लड़काक मैट्रिक प्रमाण-पत्रमें जन्म-तिथि 15 – 5 – 75 क बदला 15 – 5 – 72  क देने रहनि. वयस तीन वर्ष बेसी. अपन जेठो भाई सं बेसी. झाजी अपने पत्रकार . परीक्षा समितिक पड़ोसिया. आयब-जायब रहनि. सचिव के चिन्हैत रहथिन. भेलनि काज भ जायत. सोझे सचिव लग चल गेलाह. मुदा, बाबू हिनका सचिवक चैम्बर सं बहराइत देखने रहनि. ओ पटनिया घाघ.  कहलकनि , पंडित जी फाइल सचिव जी  निकालिहन ? छठ के बाद आयल जाओ. बेचारे खूब दौडलाह. सुनै छी स्कूल सं एडमिशन-रजिस्टर धरि उठा कय परीक्षा समिति ल गेलाह. मुदा काज नहिंए भेलनि. सुनल पछिला साल अपने अचानक कैंसर सं मारिओ गेलाह. ओहि दिन हुनक बेटा जंक्शन पर भेटल छल. बी.एस-सी पास क कय नोकारियो ध लेलक मुदा कहै छल जन्म तिथिक अशुद्धि सुधार नहिं भेलैक.’
एतेक कहि देला पर दूबेजीक विवर्ण मुंह देखि भेलनि जे कनेक बेसी भ गेलैक. तं , पुनः हुनका बोल-भरोस देबय लगलखिन: ‘ चिंता किएक करैत छी. एहन समस्या ककरा नहिं होइत छैक. हम तं अपने भुक्तभोगी छी .’
दूबेजी कें जेना कने हुबा भेलनि. ‘अहाँ , भुक्तभोगी ?’
‘त्त ! हमरा तं अपन विद्यार्थीए मतदाता-प्रमाण –पत्रमें नाम अशुद्ध क देलक. दुखमोचन पाठक कें दुर्योधन पाठक  बना देलक. पहिने देखलियैक नहिं. आधार कार्ड बनब गेलहुं.  सब तं चिन्हारे अछि ओतय.  फार्म भरबा ले मतदाता-प्रमाण –पत्र देलियैक आ पान खाइ ले निकलि गेलहुं. घूरि कय अयलहुं तं किछुए काल में आंगुरक छापले नाम बजाहटि भेलै .  ‘दुर्योधन पाठक ! दुर्योधन पाठक ! !’ हम कोना बुझितियैक, हमरे शोर करैए. बैसल रही. पछाति देखलियैक एक गोटे बड लाम-काफ़ होइत हमरे दिस आबि रहल अछि. हम कहलियैक, हमरा शोर करै छी ? गेलहुं. किछु कहितियैक ताहि सं पहिनहिं हमरा मतदाता-प्रमाण-पत्र देखा देलक. हम ओकरा की कहितियैक. कहुना ओकरा रोकल. कहए, ‘बना दियअ ? पछाति मतदाता-प्रमाण-पत्र सही कराकय आनब तं आधारों दुरुश्त क देब’. हम ओकरा रोकल. हमरा तं आधार केर बिना बैंक में वेतन- खाताकेर समस्याक भय भ गेल. दोसर दिन, अशोक के पकड़लहु. गेल तं रही बड तामसमें. भेल छल लठिया दिऐक. मुदा, अपन काज बांकी  छल. तथापि, तामस तं छले. कहलियैक, ‘हमरे नाम अशुद्ध क देलह ‘! हमरा भेल छल, लजायत . मुदा ओ भभा कय हंसय लागल. कहय लागल, ‘ सर देखे नहिं छियैक, एतुका रंगताल. बिजली जाइत-अबैत रहैत छै. बिजली-पंखाक तरद्दुद सं कोठली अधिक काल अन्हार रहै छै. कंप्यूटर कहुना यू पी एस पर चलैए. हम तं अहूँकें  कम्प्यूटर पर सबटा देखा देने रही. मोन पड़ल ओहि दिन हम देखने तं रहिऐक , मुदा, पढ़बाबला चश्मा गामे पर छूटि गेल छल.हम कोना बुझितिऐक हमरो नाम शुद्ध नहिं लिखत. तथापि, रहि नहिं भेल मुंह सं निकलि गेल, ‘ हम तं चलह देखने रहियैक तोरा तं हमर नाम बूझल छलह.’
ओही दिन ऑफिस में बड़का भीड़ रहै. बहुत गोटे लाइन में लागल छल. यावत् अशोक किछु कहैत, केओ चिन्हार हमरा देखलक. दूरहिं सं बाजल, पाठकजी, ई की कहताह. ई कोनो सचिवालय थिकैक, जे आसमान सं नमरी बरिसैत छैक. एतय शुद्ध लिखथिन तं पेट भरतनि, वैह तं खेती छैक ! देखैत नहिं छियैक, ई एतेक टा पाँति गलतीए सुधार ले लागल छैक !!
ध्यान सं पाठक जीक गप्प सुनैत दूबे जी एकाएक गोधूलि क आकाश में तरेगन ताकय लगलाह.

Thursday, July 4, 2019

Learning Tamil the unconventional way

Learning Tamil the unconventional way

Twenty years back when I landed at Bangalore on posting, I did not know 'T' of Tamil. About a year later there, one of my patients, a Kannada-speaking Sanskrit scholar, presented to me a copy of Rajaji's English translation of Kural, and a copy of the learn-it-yourself English-Tamil teacher. That was in 2000. Twelve years later when I took up a job in Pondicherry, I hadn't progressed beyond Tamil alphabets. Now I can manage conversation, reading and writing in Tamil. Some consider it amazing. Learning Tamil without a teacher? They consider it unbelievable.

It hasn't been an easy journey.  If truth be told, my love for Tamil has been my sole motivation. This piece is all about my journey with Tamil. 

Learning alphabets is elementary to reading, it isn't necessary for learning conversation. Children and adults speak languages without learning alphabets. For me learning conversation was my immediate need for clinical practice in Pondicherry. Passion of learning Tamil in its totality followed. Therefore, in the beginning I carried a small notebook in my pocket. I used to note down individual Tamil expressions in Devanagari/ Roman script wherever I went. Yet, this served a very limited purpose; with memorized sentences I could make a request or ask a question but I couldn't understand responses. Yet, sometimes common sense, other times a little help from bilingual colleagues worked. Nonetheless, passive learning even with limited efforts continued improving my vocabulary. But, forming intelligible sentences during conversation remained a problem. Reading Tamil lessons without help from others required sustained and unconventional effort. Yet my strong urge to speak colloquial Tamil proved ultimate stimulus and I was ready to go ahead solo!

Rudimentary Tamil etymology learnt years ago had acquainted me with the peculiarities of Tamil language, like कमला and गमला (a flower pot) has similar alphabets, although the latter isn't a Tamil word. Hotel can be written in Tamil as 'hottal' or 'ottal', 'high' is 'aye', etc. 'गज' is written as 'गेज/ केज' and so on. Yet, numerous self-help resources on the internet came handy. Hours of browsing the net, through hundreds of web pages proved a revelation; Tamil, Sanskrit, and books of innumerable other languages unavailable  even in well-stocked libraries were available free for reading and download from Archive.org and Project Gutenberg, etc. I made liberal use of these. G U Pope's Tamil Handbook published in 1856 proved a goldmine. The Tamil Grammar by John Lazarus also helped. It hardly needs mention that G U Pope, a Christian missionary, a school master, and later a professor at the University of Oxford spent nearly seventy years working on Tamil language. His Tamil Handbook, Tamil Grammar, Tamil- English and English-Tamil dictionaries, Catechisms, Tamil Prose-reading books are the most useful resources for anyone attempting Tamil through English. I am convinced, in learning Tamil through English there is no better book than G U Pope's Tamil Handbook. Tamil Handbook’s numerous editions replete with cross references also provides exercises with key. I do not know of any contemporary Indian scholar who worked so diligently even on any Indian language other than his mother tongue. European colonists  were very different in this sense although for entirely different reasons.

It took me a couple of years to complete a couple of revisions of G U Pope's voluminous Tamil Handbook. With every revision my Tamil improved. Having completed 'The Handbook' I set upon Tamil Prose-reading book by the same author- G U Pope. Initial difficulty resulted in a short-lived inertia. They say in Tamil:
'கற்கக் கற்கக் கசடறும்
Difficulties will vanish as you learn on.'
And it did.
The Prose-reading Book has 3 sections. The first book has short passages. I completed it with the help of Tamil-English dictionary. Book II deals with the Hitopadesh, a well-known Sanskrit classic I had read during my high school days. Whereas I was familiar with the stories from Mitralabha section of Hitopadesh, at many places I could not pick up the Tamil words and the long-forgotten context. To get around the problem, I downloaded the Sanskrit-Hindi version of Hitopadesh.  Hindi Hitopadesh was immensely useful wirh the unfamiliar Tamil words. Having completed the two parts I set upon reading the Book III. The Book III describes the story from the Mahabharata, the story of Chakraborty Raja Nal and his wife Damayanti. This hundred-and-fifty pages of story in sanskritised Tamil proved a little different experience. However, with repeated readings I could accurately guess the Tamil tadbhav of original Sanskrit words that appear aplenty in the Tamil written over a hundred and sixty-five years ago. Linguists believe, use of Sanskrit words in Tamil is a phenomenon noticed after scholars of Northern descent started writing in Tamil, particular during bhakti movement. Nevertheless, my knowledge of high-school-level Sanskrit learnt long back gave me enough clue to a plethora of Tamil words derived from Sanskrit. As such words derived from Sanskrit do appear in Tamil literature with varying frequency. Whereas ancient classics like Kural has few words derived from Sanskrit, later works have more of them. It is common knowledge, Sanskrit words appear even in sangham literature. Some say, every eight words in the Tamil classic Silapathikaram has its origin in Sanskrit.
Encouraged with my progress, and some help from Google Translate, lately I have been reading headlines in The Hindu Tamil edition. For acquiring new Tamil words with the help of familiar stories I have downloaded Tamil translation of a collection of short stories by Premchand. And my unconventional journey with Tamil continues without the help of a native ‘munshi ' that Rev. G U Pope considered 'necessary for the European students of Tamil language.' For I'm a native, no European!

For the record now I am done with reading the first volume of Shivkamiyin Sapadam (சிவகாமியின் சபதம்) in original Tamil!

Sunday, June 23, 2019

प्रश्न

प्रश्न
मुजफ्फरपुरमें एहि बेर जखन एनकेफलोपथी सं सौ सं बेसी नेनाक मृत्यु भ गेलैक, तं, अन्ततः एहि खबरि कें समाचारपत्र सबमें स्थान भेटलैक ; ताधरि लोकसभा चुनावक समाचारक प्रतापें दैनिक पत्रिका सब  समोसा-जलेबी आ गोलगप्पा-जकां हाथें-हाथ बिका रहल छल आ पार्टी कार्यकर्त्ता लोकनि मुफ्तो बांटि रहल छलाह. लोकतंत्रक एहि पंचबरखा राष्ट्रीय करतेबताक अवसर पर टाका उगाही छोडि, नेना- भुटकाक सामूहिक मृत्यु-सन मनहूस समाचार छापि, कोन दैनिक अपन पयर पर कुडहरि मारैत ! तें, केंद्रमें सरकारक ताजपोशीक खबरि जहिना बसियएलैक, अन्ततः मुख्यमंत्रीओकें मुजफ्फरपुर आबय पड़लनि. किन्तु, विरोधी लोकनिक नाराबाजी आ मुज़फ्फरपुरक गर्मीक कारण शीघ्रहिं ओ पटनाक बाट धेलनि. बिहारक जनता तं दूइए हफ्ता पूर्व अभूतपूर्व बहुमत सं हुनकर सुशासनमें विश्वास व्यक्त कइए चुकल छल; प्रत्यक्षम् किम् प्रमाणं !  बिहारक भाग जागल छलैके. अस्तु, केंद्र सरकारक डाक्टर-स्वास्थ्य मंत्री सेहो मुजफ्फरपुर अयलाह. पत्रकार लोकनि ले फेर भोज जागल. समस्या पाछू छूटि गेल आ समाचार आगू भ गेल. फलतः, मंत्रीजी क अस्पताल में पयर देबा सं पहिनहिं हुनक छवि एकाएक देश भरि टीवी पर पोस्टर-जकां चिपकि गेल. मंत्रीजीक आश्वासन सुनि पार्टीकार्यकर्ता लोकनिक छाती छप्पन इंच भ गेलनि आ पीड़ित लोकनिक आँखिसं नोर बहय लगलैक.
मंत्री जी घोषणा केलनि: ‘केंद्र सरकार राज्य कें सब सहायता देबा ले कृतसंकल्प अछि.’
वाह ! दोहाइ सरकार !!
‘दिल्लीसं अविलम्ब डाक्टर लोकनिक एकटा दल एतय आओत आ समस्याक जड़ि धरि पहुँचबाक कोशिश करत’.
बड बढ़िया. 2014 में सेहो सएह कहने रहियैक, सरकार ! रोगे एहन थेथर अछि जे मंत्रियोक आश्वासनकें नहिं सुनैछ, आ बिहारेमें घर बन्हने अछि.
आगू, एकटा पत्रकार- ‘सुनैत छियैक, अधिक लीची खेलासं नेना सबमें मस्तिक सोथ भ जाइत छैक .’
मंत्री – ‘ हं. तकर किछु प्रमाण तं 'लांसेट' नामक वैज्ञानिक पत्र में अवश्य छपल रहैक’.
दोसर पत्रकार- ‘ आंकड़ा कहैत अछि, बिहार में पांच वर्ष सं कम वयसक नेनालोकनि में करीब आधा कुपोषणक शिकार छथि’.
मंत्री जी बिहुँसैत- ‘ एहू पर ध्यान दियौक ने, जे, दस वर्ष पूर्वक स्थिति एहू सं खराब रहैक’.
ताबते पत्रकार सब कें धकियबैत एकटा पार्टी कार्यकर्ता मंत्रीजी सामने आबि बीचे में ठाढ़ भ, ‘आब बहुत भेल. मुसहरी गाओंक किछु जनता आयल अछि. मंत्री जी कें कने ओकरो सब सं गप्प करय दियनु. आ दल दिस इशारा करैत, ‘कहहक कका.’
कोइला-सन कारी देह आ रत्ती पतन्ना धोती. माइनजन मिसरी सदा उठि क ठाढ़ भेलाह, किन्तु, बाजि नहिं भेलनि. ओ भोकारि फाडि  कय कानय लगलाह : ‘सरकार, हमरा आउर तं सबटा लीची तोडिक पैकारक ट्रक पर चढ़ा देने रहियैक. गोटपंगरा जे बंचल रहै से हवेली पर द एलियै. तैपर सं, बाबू, अढ़ाई बरिसक हमर सोनमा कोन गाछ पर चढ़ितैक ! तखन, अंही कहियौ, ई डकूबा लीची हमर घर में किए डाका द गेल !!’
चारू कात सब निःशब्द भ गेल. मंत्रीजीकें  दिल्ली जेबाक लेल बिलम्ब भ रहल छलनि. प्रेस-कांफ्रेंस अकस्मात् समाप्त भ गेल.   



Saturday, June 22, 2019

आइ एस आइ मार्का

आइ एस आइ मार्का *
कीर्तिनाथ झा
वाद-विवादमें गर्मजोशीक  दृष्टिएं भारतीय रेलक सेकेंड क्लासक डिब्बा लोकसभा सं कम नहिं. जहां ठाम चारि गोटे जमा हेताह गप्प-सड़क्का शुरू भ जायत. गप्प-सड़क्का कखन वाद-विवाद में बदलि जायत के कहत ! फेर आस-पासक लोक चुन-तमाकू–पान-सुपारीक बहाना, वा केवल गप्प करबाक लोभें सहटि कय लग अओताह आ गाम घरक पॉलिटिक्स सं ल कय भारतक विदेश नीति धरिक  विवेचना आरम्भ भ जायत.
ओहि दिन चेन्नई सं जखन लालबाग एक्सप्रेस खूजल रहैक, चेयर कारक गेट लगक भागमें केवल एकटा दम्पति रहथि आ दू टा युवक. दम्पति प्रायः दक्षिण भारत  केर भ्रमण पर निकलल रहथि आ युवक लोकनि, चेन्नईक कोनो मेडिकल कॉलेजक शिक्षक, बंगलोर जाइत रहथि. पति-पत्नी अपन गप्प में लागल रहथि आ डाक्टर लोकनि अपन व्यवसायक विसंगतिक चर्चामें, जेना एकान्त में अपन वर्गक वृहत् समुदाय सं कनेक दूर में रहलासं जे स्वतंत्रता होइत छैक तकर अनुकूल, मोनक  भड़ास निकालबामें लागल रहथि.
ताबते महिला के पियास लगलनि, आ ओ लग में राखल मिनरल वाटरक बोतल खोलि पानि पीयब शुरू केलनि. किन्तु, मोन विकृत भ गेलनि. पति कें लक्ष्य कय कहलखिन, 'केहन पानि छैक ! मोन विकृत भ गेल'. एहन परिस्थिति में आम पतिक जेहन प्रतिक्रिया हेबाक चाही, से भेलनि. बेचारे ओहि सं बेसी की बजितथि. कहलखिन, 'पानि तं नीके बूझि पड़ैछ.
‘ कपार नीक रहतै ! पीबि कय देखबै, तखन ने !!’
पतिदेव  बंचबाक कोनो रास्ता ताकय लगलाह. संयोग सं बोतल केर लेबल देखि मोन प्रसन्न भ गेलनि. कहलखिन, ‘देखियौ ने बोतल पर आइ एस आइ क मार्का सेहो छैक ! शुद्धताक एहि सं बेसी की प्रमाण चाही ?  महिला मुंह दुसैत कहलखिन, ‘ लोक पानिक स्वाद चिखत, कि आइ एस आइ क मार्का देखतै !’
पतिदेव चुप भ गेलाह. आ पत्नी सेहो कातमें राखल ‘वनिता’ उनटाबय लगलीह.
डाक्टर लोकनिकक गप्प वाद-विवाद नहिं. ओ लोकनि कालेज सं दूर, खुलिकय, मनक भड़ास निकालबाक अवसर हाथ सं जाय नहिं देबय चाहैत छलाह.
एक गोटे जे कनेक सीनियर-सन रहथि, शुरू भेलाह: ‘एहि बेर तं हद्द भ गेल. एम् एस केर परीक्षा लैत मोन होइत छल फेर कहियो एक्जामिनर नहिं बनी. ने कोनो व्यवहारिक ज्ञान, ने बजबाक लूरि. डाक्टरी साढ़े बाईस. सब बनत  स्पेशलिस्ट. हम तं कतेक बेर सं परीक्षाक समय में छुट्टीक आवेदन द दैत छियैक. किन्तु, प्रिंसिपल अस्वीकार क दैत छथि. कहताह, 'एहि बेर पार लगा दियौक. विद्यार्थी तं अहिंक थिक'. अल्हुआ विद्यार्थी ! पढ़ब-लिखब साढ़े-बाईस, खाली पास हेबाले आफन तोड़ने. बापकेर ढौआ पर फुटानी'. दोसर बंधु , अपन विवशता देखबैत शुरू भेलाह :
‘ हम तं पछिला बेर अडि गेलियैक. ओ बकलेल माथुर नहिं छल, तकरा तं हम कहि देलियैक, 'यहाँ न लागहिं राउर माया'. जाह ! अगिला बेर अबिहह' !! मुदा, एहि बेर चेयरमैन/ चांसलर  केर फ़ोन आबि गेल. तेहन ने ढीठ अछि, जे, की कहू. आ असल में, भला आदमियो रहैत तैयो नौकरी सं तं निकालि सकिते अछि. ई तं सत्य थिकैक ! की करितहुँ, आजिज भ क पास करय पड़ल.’
‘ यौ, की  कहू. हमरा डिपार्टमेंटक ई कतेक बेर फेल भेल विद्यार्थी तं जुआयल मूढ़ छल. सातम बेर छलैक. किन्तु, वैह , प्रशासनकेर दवाब. हम उठा देलियैक. किन्तु, प्रिंसिपल हाथ जोडि  लेलनि. कहय लगलाह, ‘ पास क दियौ. अहाँ कें लगइए ई कहियो डाक्टरी करतैक ! श्वसुर कें बिलियन डॉलर केर व्यापार छैक !! बोर्ड पर केवल एम.डी. लिखतीह.ततबे.’
हम कहलियनि, ‘ जीवनक ओहि पार यमराज पुछताह तं हम की जवाब देबनि !’
प्रिंसिपल साहेब हंसय लगलाह, ‘ यौ, डाक्टरी करतैक तखन ने ककरो नोकसान हेतैक. ओकरा तं मात्र सर्टिफिकेट चाहियैक.’ प्रिसिंपल तर्क जितलाह आ हम सब ओकरा पास क देल'.
एतेक काल धरि सामनेक दम्पति आ ई डाक्टर लोकनि अपन-अपन धुन में छलाह. किन्तु, डाक्टर लोकनिक गप्प पर महिला जेना एके बेर निन्न सं जागि उठलीह आ अकस्मात् पुछि बैसलखिन,' एं यौ, डाक्टर साहेब, एकर मतलब अहूँ लोकनि ओहिना, एहि पानिएक बोतल-जकां, डाक्टर सब पर आइ एस आइ मार्काक लेबल  साटि दैत छियैक !'
ई सुनैत, दुनू डाक्टर तेना अवाक भ गेलाह जे बंगलोर धरिक यात्रा में फेर हुनका लोकनिक मुंह नहिं खुजलनि.
____________________________________________
*आइ एस आइ मार्क ( इंडियन स्टैटिस्टिकल इन्स्टीट्यूट) केर द्वारा प्रमाणित शुद्धताक लेबुल थिकैक.

मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान

कीर्तिनाथक आत्मालापक पटल पर 100 म  लेख   मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान  कीर्तिनाथ झा वैश्वीकरण आ इन्टर...

हिन्दुस्तान का दिल देखो