Saturday, May 15, 2021

Keeping Healthy in COVID-19 Times


Keeping healthy in COVID-19 times is a challenge for reasons more than one. We are locked at home. Many have no job. Old and infirm have no access to doctors. Family members of sick and wounded cannot reach them. It’s possible your neighbors shall not respond if you ring their doorbells. Under the circumstances what it takes to maintain your health is the question.

WHO defines health as “a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity."

Keeping this definition in mind let us consider the challenges each aspect of health faces today. 

Physical health varies among individuals in so far it is an individual attribute. Each one of us, depending upon awareness, access, and means make attempts to maintain physical health. Considering you enjoyed stable health condition in normal times, eating and other habits, lack of exercise, and isolation may upset the balance. 

Eating habits vary depending upon taste, access, and awareness. Ideally speaking, normal health presupposes a balance between calorie intake and exercise. Those involved in strenuous physical activity may not require conscious efforts to balance calories. Sedentary work and inactivity requires suitable reduction in caloric intake during periods of inactivity. Replacement of portions of calorie-rich food with fruit, green vegetables shall help take care of imbalance arising out of inactivity. Fibres in vegetables and fruits also keep bowels clean. Fruits and vegetables have abundant varieties to suit every choice, season, region, and pocket. Cheaper options of costly commodity may have equal or even better nutritious value. 

Avoiding unhealthy food is as important as eating healthy. It is obvious, alcohol and tobacco lead to numerous problems. We should not lose sight of this. Same goes for excessive consumption of spicy foods, food rich in fat, and excess salt consumption. Pickles are rich in salt. They are best avoided. Healthy food supplies enough vitamins except in situation of improper digestion or excessive loss. Consumption of adequate water maintains healthy milieu interior.

Continue with your usual medications, if any. Diabetes and hypertension are likely to worsen during inactivity and stress. Keep check on your sugars and blood pressure. Occasional telephonic consultations may help temporary upsets.  Emergencies call for timely consultations.

By chance, if you fall sick, seek profession advice, even on phone. Do not treat yourself with the help of prescriptions circulating on social media. Do not consult a Facebook-physician ! 

How to exercise when holed-up at home? Here I am tempted to quote a paragraph from the life of Nelson Mandela when he was imprisoned and confined in a cell for over 3 decades. In his autobiography, Long walk to Freedom, he writes;

‘ … On Monday to Thursday, I would do stationary running in my cell in the morning for up to forty-five minutes. I would also perform on hundred fingertip push-ups, two hundred sit-ups, fifty deep knee bends, and various calisthenics.’

One size does not fit all. Neither everyone can do stationary running, nor fingertip push-ups. Yet, everyone can do simple yogic exercises which apart from Yoga-Guru Ramadeva, many others have brought to our homes. You may learn these with the help of shows on televisions, computers, and mobile phones. You need only motivation and determination. It’s a choice between health and diseases.

Loss of job, uncertain career, loss of loved ones apart from the disturbing images of COVID times is bound to upset mental health of many except the stoic or ‘sthitapragya described in Srimadbhagadgita. How to not lose sleep, remain undisturbed under present conditions, is a big challenge. I offer the following prescription: 

  • Be proud of your logical thinking. Reasoning saves us in the most adverse circumstances. Fear kills us even without disease. Many bitten by non-poisonous snakes die of fear. Numerous abandoned at sea survive. 

  • Power of positive thinking is an asset. Be positive particularly when nothing bad has hit you personally.

  • Do not be the first in the morning to share bad news with your friends and dear ones. Bad news like dangerous contagion spreads quickly and far afield.

  • Involve in your favorite pastime; reading, music, watching television, playing indoor games, prayers and meditation, if that give you peace.

  • Lack of sleep is an important reason for anxiety and depression. It creates a vicious circle. Exercise helps sleep and promotes mental health.

People fear human beings most in COVID times because of the fear of person to person spread of COVID. Today even friends and acquaintances avoid each other when they come face to face. That’s natural. Self-preservation is a must. But this does not preclude contact through phone and social media. Attempt to keep in touch even with log-lost friends and relatives. Remember everyone including the most wealthy and powerful are under stress. After all everyone is  human. They all have same emotions. A phone call and kind word does not provide material support. Sense of being connected provides strength. Try and see for yourself.

Remember, like everything else, COVID times also is temporary. It too shall pass away. Till then let’s keep healthy. By chance, if you fall sick, do not panic. Seek professional help. Remember, most will recover without complications. 

Saturday, May 8, 2021

पांडिचेरी में आठ वर्ष - 2

2

नव क्षेत्रमें भाषासँ अपरिचये टा समस्या नहिं थिकैक . कखनो काल परिचितो भाषाक अपरिचित उच्चारणक कारण,  सामान्यो जानकारी बुझबा में नहिं अबैत छैक. अस्तु, हमरा लोकनिक दरभंगा जिलाक हिन्दी आ आगरा-मथुराक ग्रामीण लोकनिक हिंदी में, बजबाक शैलीक कारण एतेक अन्तर होइछ जे कतेक बेर ओतुका गप्प बुझबामें नहिं आओत. हमरा एकर अनुभव पहिल बेर आगरा में 1980 ई. में भेल छल. किछु एहने अनुभव पांडिचेरीओ में भेल. एतय तं भाषा आ शैली दुनू अपरिचित छल : तमिल आ अंग्रेजी दुनूक बाजबाक तमिल शैली. आइ तकरे गप्प हो .

पांडिचेरी हम सोझे नेपालसँ  गेल रही. पांडिचेरी में पहुंचिते अपन गाड़ी छल नहिं. अस्तु, पांडिचेरी शहर जयबाले, अपन कालेजक बाहर पिल्लैयारकुप्पम बस  स्टैंड पर पांच रूपयाक टिकट ल’ कय पांडिचेरीक बस में चढ़ि जाइ. स्थान भेटल तं बैसि गेलहुँ, नहिं भेटल तं ठाढ़े रहलहुँ . 30 मिनट केर शहर धरिक यात्रा हमरा ने भारी बूझि पड़य ने, कष्टक बोध होइत छल. कष्टक बोध जं नहिं हो, तं,  जनसाधारण बस आ ट्रेनक सेकंड क्लासक डिब्बा में चढ़बाक एकटा अलगे आनंद छैक. समाजक असली स्पन्दनक अनुभूति ओतहि होइत छैक. भिन्न-भिन्न प्रकारक लोक. भिन्न-भिन्न प्रकारक गप्प. जं भाषा जनैत होइ देशक वर्तमान राजनैतिक स्थितिक जमीनी मूल्यांकन ओतहि भेटत. जनताक अनायास प्रतिक्रिया आ चिन्ता ओतहि सुनबैक. ट्रेन-बसमें ककरो गोपनीय गप्प, अनकर सुनि लेबाक भय नहिं रहैत छैक. संगहि, बहुतो ठाम समाज में होइत नीक आ बेजाय प्रचारक आहट ट्रेन आ बस में अनायास सुनबैक. किन्तु, तकर गप्प फेर कहियो. आइ हम टीवी किनबा ले बिदा भेल छी.

केओ कहलनि एकटा ‘डार्लिंग डिजिटल वर्ल्ड’ नामक एकटा स्टोर्स प्रसिद्द आ नीक छैक. ई प्रतिष्ठान शहर में छलैक. मुदा, कतय ? ‘गूगल’ बाबाकें पुछलियनि. जवाब भेटल, विलियनूर रोड. पहिने तं नाम सुनियो लेलासँ अपरिचित नाम एक बेर में दिमाग बैसैत नहिं छैक. अस्तु, नोट-बुक जेबीसँ निकालि विलियनूर रोड  केर नाम नोट कयल. मुदा, विलियनूर रोड जायब कोना. ककरो पुछलियैक, विलियनूर रोड कोना जायब. ओ कहलनि, ...........लग उतरि जाउ .

- कतय ?

-............... किछु बुझबा में नहिं आयल. हम नहिं बूझि सकलहुँ !

कनिए कालक बस यात्रा.भीड़. पता नहिं, कहीं स्टैंड ने निकलि जाय. अस्तु, जेबसँ  नोटबुक निकालि कए देलिऐक. कहलियनि, लिखि दियअ. सहृदय नागरिक अंग्रेजी में लिखलनि, ‘अन्तोनियार कोयिल’. आब तं एकर अर्थ बुझैत छियैक. मुदा, ओहि दिन ‘अन्तोनियार कोयिल’ हमरा ले लैटिन-फ्रेंच-जर्मनसँ एको रत्ती भिन्न नहिं छल. तथापि, पुछैत-पुछैत ‘अन्तोनियार कोयिल’ स्टैंड पर उतरि गेलहुँ. बससँ उतरि, विलियनूर रोड ले शेयर्ड टेम्पो भेटत से केओ कहने छलाह. अस्तु, चौराहा पर ठाढ़ भए टेम्पो स्टैंडकें भंजियाबय लगलहुँ. देखलिऐक सामनेमें एकटा चर्च केर परिसर रहैक. ककरो पुछलिऐक, ‘ ई भवन की थिकैक ?’ उत्तर भेटल: ‘अन्तोनियार कोयिल’. ह, ह, ह !!! संयोगसँ  ताधरि वएह शब्द परिचित-जकां लागय लागल छल. हमरा मुसुकी छूटि गेल. आब बुझैत छियैक, ‘अन्तोनियार कोयिल’ थिकैक : सेंट एंथोनीक चर्च’ ! दक्षिण भारत में मन्दिर आ चर्च ले एके टा शब्द, ‘कोयिल’ क उपयोग होइछ !

जे किछु, अन्ततः डार्लिंग डिजिटल वर्ल्ड’ पहुँचहुँ, आ पछाति एहिना पुछैत-पुछैत भरि मन बौएलहुँ. फलतः आवश्यक आ मनमाफिक सामान भेटि गेल. मुदा, भारी-भारी सामान संगे तं आओत नहिं. अस्तु, दोकानदारकें डेराक पता आ फोन नंबर द कए फेर बससँ डेराक रास्ता धयल. चौड़ा सड़क. बीच में डिवाइडर. दुनू कात दोकान. एकटा बेकरी पर नजरि पड़ल: कृष्णा बेकरी !  तखन मोन पड़ल, ओ आइ तं हमर जन्म दिन थिक , 21 नवम्बर !  चकित जुनि होइ हमरा वयसक आ हमर गामक लोकक दू तीन टा जन्म-दिन भेटब असम्भव नहिं; एकटा तिथि-मास-राशि-नक्षत्रक अनुसार, दोसर ओकरा अंग्रेजी तारीख, आ तेसर, जे पहिल बेर स्कूल में नाम लिखेबाकाल हमर जेठ भाई जी  आ मास्टर साहेब मिलि कए जन्म तिथि निर्धारित केलनि. तथापि, गाम में जाधरि गाम में रही बर्थ-डे सुनने नहिं रहि ऐक. दरभंगा मेडिकल कालेज में एलहुँ, तं, दोस्त मित्र सब बधाई दे08 सितम्बर केए बधाई देबय लागल. शहरी मित्र म सं किछु गोटे केक सेहो खोआबथि. विवाह भेलाक बाद 21 नवम्बर कए केक सेहो  काटय लगलहुँ . आब एतय पांडिचेरीमें जन्म दिन नहिं मनाएब तं पत्नी कें दुःख हेतनि. अस्तु, बससँ  उतरि कृष्णा बेकरीसँ अपन बर्थ-डे केक अपने किनल. संग में एकटा बर्थ-डे कार्ड सेहो किनि लेल. कालेजवला सहकर्मी लोकनि वर्षक भीतर 08 सितम्बर कए हमरासँ  केक कटबेबे करताह ! मुदा, केक किनलसँ  बड़का लाभ भेल. डेरा गेला पर डांडक दर्दक बावजूद, रूपम केर ठोर पर मुसुकी पसरि गेलनि. केक तं कटबे केलैक. वस्तुतः, परिवारजनक प्रसन्नता अनमोल थिक. प्रसन्नतासँ आयु बढ़इत छैक !                 

Friday, May 7, 2021

पांडिचेरी में आठ वर्ष -1


नीलबेम्बू कुडिनीर’ काढ़ाक एक बोतल हमरा जीति लेलक   

उत्तर भारत अथवा दक्षिण, हमर बास सब दिन पर्यटनक दृष्टिए प्रसिद्द शहरे में होइत रहल : चण्डीगढ़, दिल्ली, शिमला, बंगलोर,लेह, लखनऊ आ आब पांडिचेरी. सत्यतः, हम पांडिचेरी पहिनहुँ आयल रही ; 1999-2002 ई. क बीच जहिया हम बंगलोर में रही, चेन्नई- पांडिचेरी घुमबाले आयल रही. पछाति, 2012 में महात्मा गाँधी मेडिकल कालेज आ रिसर्च इंस्टिट्यूट में नेत्र-चिकित्सा विभागक प्रोफेसरक रूप में नियामिक रूपें पांडिचेरी अयलहुँ.

पांडिचेरी अनेक अर्थमें भारतक आन शहर सबसँ भिन्न अछि ; इतिहास, भूगोल, आ स्थानीय संस्कृति, सबमें. आ से नहिं रहैत तं क्रांतिकारी युवक, सिद्धहस्त कवि-लेखक आ गहन चिन्तक-साधक अरविन्द घोष पांडिचेरीए कें अपन आश्रमक हेतु किएक चुनितथि. हं, ओहि समय में अरविन्द तत्कालीन ब्रिटिश शासनक नजरि में सजायाफ्ता क्रांतिकारी रहथि. ते, ओ फ्रांसक नियंत्रणक क्षेत्र अपनाले चुनने रहथि सेहो महत्वपूर्ण थिक.

पुदुच्चेरी  केन्द्रशासित प्रदेशक रोचक भूगोल सेहो बहुतोकें  बूझल नहिं हएत. पांडिचेरी प्रदेशक क्षेत्र, एक दोसरासँ दूर-दूर, चारि भिन्न-भिन्न स्थान पर अछि. राज्यक भूभागक एहन स्थितिक उदहारण विरले भेटत. पांडिचेरीक भूभाग म सँ  यानम ( आंध्र प्रदेशक तट पर ), पांडिचेरी आ करैक्कल ( तमिलनाडुक तट) भारतक पूर्वी तट पर, आ माहे (केरलक तट) भारतक पश्चिमी कछेर पर अछि. तथापि, पर्यटक वा मेडिकल-शिक्षाक क्षेत्रमें काज कयनिहार ले  सामान्य अर्थमें पांडिचेरी शब्दसँ, राज्य केर मुख्यालय पांडिचेरीए जिलाक बोध होइछ, जे  अरविन्द घोषक आश्रम-स्थली, औरोविल नामक अंतर्राष्ट्रीय ख्यातिक गामक क्षेत्र, आ अंतर्राष्ट्रीय पर्यटनक केंद्र-विन्दु थिक. एतय तमिल मुख्यभाषा थिकैक. यद्यपि, एतय किछु फ्रेंच भाषी सेहो भेटिए जेताह. कारण, तमिल केर अतिरिक्त फ्रेंच भाषा पुदुच्चेरी राज्यक दोसर सरकारी भाषा थिक.पांडिचेरी जिलाक भूभागक सीमा सरल रेखा-जकां नहिं भेने,पांडिचेरी जिलाक भीतर यात्रा करैत तं अहाँ कतेक बेर पांडिचेरी सबसँ तमिलनाडु , आ तमिलनाडुक क्षेत्र में पैसब आ बहरायब ! एकर अनुमान अहाँकें सरकारी प्रतिष्ठानक साइन बोर्ड वा गाछ वृक्षक प्रकारमें अन्तर देखि कय बुझबामें आओत. तमिल लिपि तं सबठामे देखबैक. महात्मा गाँधी मेडिकल कालेज आ रिसर्च इंस्टिट्यूटक परिसर पांडिचेरी शहरक क्षेत्रक भीतर, किन्तु, शहरसँ बाहर पांडिचेरी आ तमिलनाडुक कडलूर जिलाक मुख्यालय, कडलूर शहरक बीच पड़ैछ.

हम 14 नवंबर 2012 क पांडिचेरी पहुँचल रही. ओहिसँ ठीक चारि दिन पूर्व - 09 नवम्बर 2012क - हम मणिपाल मेडिकल कालेज, पोखरा, नेपालसँ कार्यभार मुक्त भेल रही.13 नवंम्बर 2012 क दीपावली रहैक . प्रायः एखन धरि केवल ओही वर्ष हमरा लोकनि आशियाना नगर, पटनाक अपन फ्लैट में दीपावली मनौने रही. दोसर दिन भोरे पटनासँ चेन्नई विदा भेल रही. मोन अछि, चेन्नई एअरपोर्टसँ  पांडिचेरी शहर केर करीब 175 किलोमीटर केर दूरी कालेजक ड्राइवर केवल पौने तीन घंटा में ल अनने छल. ज्ञातव्य थिक, प्रति वर्ष होइत दुर्घटना आ सड़क दुर्घटनामें होइत मृत्युक संख्याक दृष्टिए, चेन्नई आ पांडिचेरीकें जोडैवला ईस्ट कोस्ट रोड भारतक सबसँ बेसी खतरनाक सड़क  थिक.

हमरा लोकनि जखन पांडिचेरी पहुँचल रही तं रातिक पौने एगारह बाजि गेल रहैक. एतावता, पोखरामें पूरा घर समेटबाक काजसँ ल कए, पटना घर धरि केर साफ़-सफाई आ नेपाल-पटना आ चेन्नईक एतेक लम्बा यात्राक कारण नीक थकान भेल छल. संयोगसँ  आरंभिक तीन दिन में रहबाक व्यवस्था होटल में छल आ जयबाक हेतु अस्पतालक गाड़ी रहय. तें दोसरे दिन 15 नवम्बर 12 क जा कय अस्पताल में ज्वाइन कयल आ काज आरम्भ भए गेलैक. किन्तु, पांडिचेरी पहुँचैत-पहुँचैत हमर पत्नी कें डांडक भयानक दर्द आरम्भ भ’ गेल रहनि. ई एकटा नव समस्या छल. किन्तु, सुख वा दुःख, जवान, मध्य वयस वा वृद्ध एखन सब कें निमहता अपनहिं करय पडैत छनि. सेह कयल. 

17 नवम्बर 12 शनि दिन छलैक. हमरा प्रशासनसँ सूचना भेटल जे होटल रूम केर हमर बुकिंग रवि अठारहे तारिख धरि अछि. माने, रवि दिन डेरा में शिफ्ट हयब अनिवार्य छल. कालेजक इलाकामें डेरा अलॉट भइए गेल छल. मुदा, सामानक नाम पर हमरा सब लग केवल दू टा सूटकेस छल. हवाई जहाजमें एहि सबसँ बेसी जे किछु सामान अनने रही तकर भरपूर किराया पटनामें लागिए गेल छल. वस्तुतः, हमरा लोकनि लखनऊसँ पोखरा सेहो अहिना गेल रही. अस्तु, बाज़ार जा कय बेसिक फर्नीचर किनल आ ओकरा डेरामें राखि अयलहुँ. पोखराक विपरीत एतुका क्वार्टर में फर्नीचरक नाम पर किछु रहबे नहिं करैक. खरीददारीक कालमें, भानस करबा ले  बिजली पर चलबाबला एकटा इंडक्शन स्टोव सेहो किनि लेलहुँ. रवि दिन भोरे एकटा टैक्सी कयल आ होटलसँ  विदा भए डेरा आबि गेलहुँ. सुतबा ले बिछाओन, भानस करबा ले स्टोव आ राशनक सामग्री छले. जीवन में पहिल बेर भानस-भात आ पीबाक हेतु पानिक व्यवस्था करय पड़ल. ई नव अनुभव छल. ओहि दिनुक दुपहरियाक भोजन ले पर्याप्त चूड़ा आ दही कीनी नेने रही. बस, गृहस्थी आरम्भ भ’ गेलैक. पछाति, टीवी, फ्रिज, वाशिंग मशीन, माइक्रोवेव इत्यादि किनल. खबासनी राखल. हमर बेटा अमिय आ पुतहु, अदिति जखन बंगलोर सं अबैत गेलीह तं घरकें कनेक-मनेक सजायब सेहो भेलैक. किन्तु, ई सब तं सामान्य भेल. सैनिक-अफसरक रूपमें हमरा लोकनि सत्यतः सबदिने खानाबद्दोशक जिनगी जिबैत आयल छी.

किन्तु, पांडिचेरी शुरूएमें एक झटका दए देलक. हमरा पांडिचेरी पहुंचलाक अफिले हफ्तामें डेंगू बुखार भए गेल. वस्तुतः, भारत में आब कतहु जायब, मच्छड़- महिस आ गाय-गोरु सब ठाम भेटत. मच्छड़ भेटत तं, मलेरिया, फैलेरिया, डेंगू, चिकुनगुन्या, स्वाइन फ्लु सोहाग-भाग थिक ! पहिने सब शहर में पीबाक पानि मुफ्त भेटैत रहैक, आब जहियासँ  पानि बोतल में बिकाय लागल, केवल मच्छड़ आ बुखार मुफ्तमें भेटैत छैक ! से हमरो भेटल. हम सोचल चलू, दरभंगे में छी. किन्तु, हमर पत्नीक मनोभाव पर एकर एकटा भिन्न असर भेलनि. ओहि वर्ष 2012 में तमिलनाडुक केवल मदुरै शहरमें डेंगू सँ करीब दू सौ व्यक्तिक जान गेल रहैक. मुदा, हमरा रोगसँ हठे भय नहिं होइत अछि. चिकित्सकक रूपमें हमर चिंतन रोग-व्याधिमें हमरा सबसँ बड़का बल प्रमाणित होइछ. मुदा, हमरा विभागमें लोक नीक-जकां जनितो नहिं छल. तथापि, हमार सुखद आश्चर्य तखन भेल जखन वर्त्तमान विभागाध्यक्ष डाक्टर श्रीकान्त, अपने मोने, हमराले सिद्ध चिकित्साक प्रणालीक, डेंगूक हेतु गुणकारी औषधि-‘ नीलबेम्बू कुडिनीर’- नामक  काढ़ाक एक बोतल, हमराले कीनि कय अनने रहथि. हुनक एहि सौजन्यसँ  हमरा तहिया भान भेल छल जे हम अपन परिवारक बीचे आबि गेलहुँ-ए. हुनक ई गुण हम से कोना बिसरबा योग्य नहिं छल.  

हम एतेक ठाम भारत देखल, हमर धारणा अछि, भारतमें सबठाम लगभग एके प्रकारक लोक भेटत. यद्यपि, सब  दोसरा कें अपनासँ भिन्न कहत, आ निम्न क कए बूझत. तथापि, व्यक्तिगत स्तर पर बाहरी लोककें स्थानीय लोक संदेहक दृष्टिसँ तखने देखैत छैक, जखन अपन जीविका पर खतरा बूझि पड़ैत छैक. जिलाक कलक्टर जं तमिल हो तं ककरा परिबाहि छैक. किन्तु, संगमें काज केनिहार किरानी पटनाक हो तं कहबैक, ‘ ओकर गप्प करै छी, धुर ! ओहि मगहियाक ! एहन अनुभव हमरा भारतीय सेना, नेपाल , आ पांडिचेरी में सेहो भेल. मुदा, एकर कारण केवल ओहि व्यक्तिक असुरक्षाक भावना प्रतीत भेल छल, जनिका हमर ओतय गेला पर अपन कुर्सी पर खतराक अनुभव भेल छलनि. मुदा, जन सामान्यमें हमरा कतहु एहन भावना कदाचिते देखबा में आयल. जे किछु.

सत्यतः, पांडिचेरी अयलाक बाद अस्पतालक बाहर सबसँ  बेसी असोकर्य भाषाएसँ  बूझि पड़ल छल. यद्यपि, तमिल वर्णमाला आ तमिलक किछु परिचयात्मक वाक्यसँ हम ओतबे दिनसँ  परिचित छी, जहियासँ संत तिरुवल्लुवरसँ . तथापि, शहरक भीतर आ दोकान-दौरी-होटल-अस्पतालमें मोटामोटी अंग्रेजीसँ काज चलि जाइत छल. बंगलोर, हैदराबाद आ केरल केर विपरीत, एतय हिन्दीक प्रयोग नगण्य. तें, टेम्पो-टैक्सी ड्राइवर, दोकानदार  आ तरकारी बेचनिहारक संग गप्प कोना करब. कखनो तामसो होइत छल; ककरो अंग्रेजी किएक नहिं अबैत छैक. मुदा, दरभंगा टावर पर चाह-पानक दोकानदार वा गुदरी बाज़ारक कुजडनी अंग्रेजी बजलासँ चाह वा तरकारी किनि सकब ! ई सोचला पर तामस कर्पूर भए उड़ि जाइत छल. संगहि, हमर संकल्प तं तमिल सिखबाक छल. तथापि, तुरत काज कोना चलत. टेलीफोनक लाइन मैनसं फ़ोन पर गप्प कोना हयत, फ़ोन पर गैस कोना बुक करब, बाहर सबसँ रोगी फोन करत तं कोना जवाब देबैक ! क्रमशः, हम तकरो समाधान निकालल. मुदा, एहि ले हम अपन सहकर्मीक सहयोगेक बड़ाई करबनि. जहाँ कोनो तमिलभाषीक फ़ोन आबय हम फ़ोन अपन सहयोगी लोकनिके थम्हा दियनि. डेरा पर हमर बगलगिर प्रोफेसर आ हुनक पतिदेवक सहायता भेटय. फलतः, कहियो अशक्त-जकां अनुभव नहिं भेल. आ हम देश सं दूर छी, से कचोट कहियो नहिं भेल !      


Sunday, May 2, 2021

कोरोना-संकट 2021 : समस्या, सीख, आ समाधान,

 

कोरोना-संकट 2021 : समस्या, सीख, आ समाधान

पछिला वर्ष जखन अस्कस्मात कोरोनाक संकट आयल तं सम्पूर्ण विश्व स्तब्ध भ’ गेल. जखन प्रधानमंत्री जी घोषणा कयलनि जे ‘जं, अगिला एक्कैस दिन घरसँ  बहरयहुं  तं भारत कें हमरा लोकनि  21 वर्ष पाछू कय देबैक’, तं, हमरा लोकनि प्रधानमंत्रीक आह्वानकें ब्रह्मवाक्य मानि भारतके बचौलहुँ . ओहि प्रयासमें ककरा केहन पराभव भेलैक से भले समाज बिसरि गेल, भुक्तभोगी कें सबटा ओहिना मोन छैक .

एहि बेर जखन जनवरीमें कोरोनाक विरुद्ध टीकाकरण चलल, सुविधाक अछैतो केओ टीका लगबओलनि, केओ दुबकि रहलाह. स्थिति ई भ’ गेलैक, जे मार्चक मध्य धरि पांडिचेरी-सन छोटो केन्द्रशासित प्रदेश में टीकाकरणक केवल  छौ प्रतिशत लक्ष्य पूरा भेल रहैक. अन्ततः, ओतुका लेफ्टिनेंट गवर्नर कोरोनाक विरुद्ध टीकाकरणकें व्यक्तिगत चुनौती-जकां ल’ कय टीकाकरण अभियानमें गति अनबाक निर्देश देलखिन, तं, देखल गेलैक जे स्वास्थ्यकर्मीओ लोकनि म सँ  अधिकाँश टीका नहिं लेने रहथि !

पछाति, जखन क्रमशः टीकाकरण आरम्भ भेलैक तं उपलब्ध संख्याक विपरीत, राजनैतिक  संकेत एहन आबय लगलैक जे भारत कोरोनाक विरुद्ध युद्ध जीति गेल ! भारत विश्व भरि में उदाहरण प्रस्तुत कयलक-ए !! यद्यपि ई सत्यक विपरीत छल. तकर प्रमाण  आँखिक सोझाँ अछि ; राजधानी दिल्ली, भारतक सिलिकॉन वैली बंगलोरमें मंत्रीओ लोकनिक अपन सर-सम्बन्धी रोगी लोकनि ले अस्पतालमें सीटक व्यवस्था करबामें असफल साबित भए रहल छथि !

प्रश्न उठैछ एहन परिस्थितिमें हमरा लोकनि कोना पहुँचलहुँ  ?  प्रत्यक्षतः, एकर जवाब एकेटा अछि – पैघ स्तर पर कोरोनाक संक्रमन पसरि गेले, आ कोरोना संक्रमितक संख्या उपलब्ध सुविधासँ  बहुत बेसी अछि. मुदा, एहि प्रश्नकें कनेक विस्तारसँ जाँची. संभव अछि, एहि जांच-पड़तालसँ हमरा लोकनि एहि संकटसँ  उबरि सकी आ भविष्यक हेतु राष्ट्रकें मार्गदर्शन भेटैक. मुदा, एहि विषयकें जंचबा ले हम एखनुक समस्या-सन महामारीक स्थिति में, आ दिन-प्रतिदिनक हेतु सामान्य स्वास्थ्य सेवाक क्षमता आ दुर्बलता दुनूक अनेक विन्दु पर फूट-फूट विचार करी. एहि हेतु किछु उदहारण देब आवश्यक अछि.

विगत वर्षक अमेरिकाक उदहारण कें देखी. जनवरी 2021 में अमेरिकामें प्रतिदिन कोरोना पीड़ितक मृत्युक संख्या 3000 सँ  बेसी रहैक. ई संख्या आइ करीब मात्र 700 अछि. एकर विपरीत भारत में फरवरीक अंतमें कोरोनक कारण मृत्युक संख्या केवल 100 क करीब छल. आइ ई संख्या 3000 प्रतिदिन सँ  बेसी बढ़ि चुकल अछि ! दोसर दिस, जं, टीकाकरणकेर संख्या देखी, तं , अमेरिका में फरवरी 2020क अंत धरि केवल 2.4 करोड़ नागरिककें कोरोनाक विरुद्ध टीकाकरण पूरा भेल रहनि. आइ ई संख्या करीब 10  करोड़ पहुंचि चुकल अछि ; ई संख्य कुल जनसंख्याक 30.4 प्रतिशत थिक. एकर विपरीत भारतमें आइ धरि भारतमें केवल 2.5 करोड़ व्यक्तिक टीकाकरण सम्पन्न भेले ; ई संख्या भारतक जनसंख्याक केवल 1.9 प्रतिशत थिक. तथापि, एहि सबहक बीच जीवन-यापन आ हमरा व्यवहार क बाध्यताक अतिरिक्त पांच राज्यमें चुनाव आ कुम्भ-स्नान सब किछु भेले. माने, भरोस तं केवल भगवाने ने, विज्ञान ताख पर राखल गेल आ कोरोना अपन तांडव नचैत रहल. ज्ञातव्य थिक, कोरोना कालसँ  पहिनहुँ  विकसित देशमें प्रतिवर्ष फ्लू सब बंचावक हेतु  लोक टीका लगबिते छल . ई सब हमरा लोकनि एहि महामारीक अछैतो बिसरि गेलहुँ. मोन रखबाक थिक, राष्ट्रीय टीकाकरण अभियान केर अंतर्गत टीका द्वारा नियंत्रित रोगक विरुद्ध टीकाकरणक अभियानकें राष्ट्रीय स्वास्थ्य मिशन केर अंतर्गत केंद्र सरकार अपना जिम्मा रखने अछि. मुदा, कोरोना-सन महामारीक परिस्थितिओ में केंद्र सरकार एकरा केंद्र सरकार, राज्य सरकार आ प्राइवेट उद्यमक बीच बंटैत एहि तीनू म सँ  जिम्मेदारीक मामलाकें पूर्णतया अस्पष्ट क देलकैक. भारत सरकार कोरोनाक विरुद्ध टीका सम्बन्धी अनुसन्धानमें निवेश, वा टीका उत्पादक कम्पनी सबकें अगुबार टीका खरीदक हेतु करार वा ओहि हेतु निवेशक कोनो व्यवस्था नहिं केलक.एकर चर्चा राष्ट्रीय दैनिक सबमें पछिले वर्षसँ चलि रहल अछि. एकर  परिणाम सामनहिं अछि . 

आब हमरा लोकनि एहि विपत्तिक परिस्थितिमें रोग निवारणक हेतु दोसर विन्दु, उपलब्ध स्वास्थ्य संरचना, पर नजरि घुमाबी.

भारतीय संविधानमें स्वास्थ्य-सेवा राज्य केर लिस्टमें अबैछ. अर्थात् नगरिकक स्वास्थ्य-रक्षाक भार राज्य सरकारक थिकनि. नियमानुसार एहि हेतु सरकार सब अपन-अपन राज्यमें प्राथमिक स्तरसँ, रेफेरल आ विशेषज्ञक सेवा धरिक व्यवस्था करबाक हेतु जिम्मेवार अछिओ, आ  नहिओ अछि. कारण, यद्यपि भारतीय संविधानक अंतर्गत नागरिकक जीवन-रक्षाकें मूलभूत अधिकारक दर्जा भेटल छैक, मुदा, ओहि में निःशुल्क स्वास्थ्य-रक्षाक गारंटी नहिं छैक ! तें, अपन दायित्वक रूपमें प्रत्येक राज्यमें स्वास्थ्य सेवाक विभाग आ व्यवस्था छैक. तथापि, स्थानीय स्तर पर आ व्यवहारिक  दृष्टिऐ राज्य सबहक बीच स्वास्थ्य-सेवामें गुणात्मक दृष्टिए  बहुत अन्तर छैक. एक दिस जं स्वास्थ्य केर आधारभूत आ रेफरल एवं स्पेशलिस्ट संरचनामें दक्षिण भारत उपेक्षाकृत सुदृढ़ अछि, ततय उत्तर केर बहुतो राज्यमें स्वास्थ्य-सेवाक स्थिति अत्यंत लचर छैक. किएक ? ताहि प्रश्नकें एखन छोड़ि दी. किन्तु, नीक वा बेजाय, उपलब्ध चिकित्सा सेवा एखन कोरना कालमें किएक  टूटि रहल अछि  ताहि दिस देखियैक. एकर उदाहरण हम सेनाक स्वास्थ्य सेवाक संग तुलनासँ  करी.

सेनाक सब विभागक संरचना नीचासँ ऊपर धरि, पिरामिड-जकां होइछ. बटालियन, जे सेनाक आधारभूत इकाई थिक, ओहि स्तर पर केवल एकटा डाक्टर आ एकटा नर्सिंग-सहायक रहैत छथि. ई लोकनि कखनो एक यूनिट वा लग-लग में स्थापित एकसँ  बेसी यूनिटक स्वास्थ्यक जिम्मेवारी उठबैत छथि. ओतय सामान्य स्थिति में केवल ओ पी डी सेवा उपलब्ध होइछ. किन्तु, आकस्मिक परिस्थितिमें किछु काल धरि रोगीक हेतु इमरजेंसी प्राण-रक्षक सेवाक हेतु सुविधा-सामग्री आ दक्षता रखैत छथि. समय पड़ला पर रोगी ओहिसँ  अगिला स्तर वा विशिष्ट स्पेशलिस्ट सेवा ले ओहूसँ ऊपर पठाओल जाइत छथि. संगहि, सामान्यतया रोगी कखन स्पेसिलिस्ट सेवा ले अगिला स्तरक स्पेशलिस्ट सेवा ले आगू जायत तकर  प्राथमिकताक निर्धारण आ निर्णय  बटालियन लेवल केर डाक्टर करैत छथि.  मुदा, अहम गप्प से नहिं. अहम बात थिक जे जाहि स्तर पर जे सुविधा हेबाक चाही से होइत छैक, से प्रशासन सुनिश्चित करैत अछि.

असैनिक सेवामें  प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रक आधारभूत स्तर भेल. एतय असैनिक सेवा हारि जाइत अछि. अनेक ठाम सुविधा आ व्यवस्था पूर्णतः फोंक छैक. सरकारी योजनामें एहिसँ उपर भेल रेफेरल अस्पताल. ओकरो स्थिति सर्वविदिते अछि. रेफरलक हेतु रोगीकें एक स्तरसँ  दोसर स्तरक स्पेशलिस्ट सेवा ले रेफरलक नियम नहिं. जकरा जतय मोन भेलैक चल गेल. ओहुना, स्वास्थ्यकर्मी आ नेता लोकनि मिलि कय एकरो कोनो काजक नहिं छोड़ने छथिन. लोक एहिसँ ऊपर जायत तं कतय ? मेडिकल कालेज. ओकर स्थिति सबहक सामने अछि. दरभंगा मेडिकल कालेज-सन लगभग सौ साल पुरान कालेज आइ खंडहरमें परिवर्तित भ’ चुकल अछि. तें, गामक दरिद्र सेहो रोग भेला पर सोझे दिल्ली जाइत अछि, बम्बई जाइत अछि. माने, जे संरचना, सेवा, सुविधा आ दक्षताक जाल भरि देश में पसरल होइतैक से आइ महानगर टा में अछि , आ सेहो मुफ्त नहिं !! मुदा, ओतहु जनसंख्याक अनुकूल आधारभूत सेवा थोड़ पडैछ. फलतः, आमसँ ल कय अत्यंत बीमार रोगी सब सोझे बड़का अस्पताल जाइछ. ताहि परसँ  कोरोनाक रोग में अधिकतर रोगीकें ऑक्सीजन केर आवश्यकता एकटा नव चुनौती थिक. मुदा, ई समस्याक केवल एकेटा पहलू भेल.

तें, मानि ली जे आइ PL-480 क गहूम-जकां सम्पूर्ण भारतमें अजुका सबसँ बेशकीमती वस्तु ऑक्सीजन सिलिंडर-कंसेंट्रेटर- ऑक्सीजन प्लांट सब ठाम बाँटिओ देल जाइक तैओ उचित रखरखाव, निरंतर मरम्मत, आ प्रशिक्षित सेवा कर्मीक बिना ओहिसँ  ककर उपकार हेतैक. हमरा सब मेडिकल कालेज में रही तहिया 1977 में सत्तामें आयल जनता पार्टीक सरकारक काल में प्रायः देशक सौ टा मेडिकल कालेजकें, सब सुविधासँ लैस बड़का बस केर आकारक उज्जर रंगक मोबाइल बस भेटल रहैक. आओर सब किछुक अतिरिक्त ओहि विशाल गाड़ीमें गाड़ीमें जनरेटर आ छोट-छोट ऑपरेशनक सुविधा सेहो रहैक. मुदा, दरभंगा मेडिकल कालेजक संग आनो बहुतो ठाम ओ मोबाइल बस ,जकरा लोक निंदामें सफ़ेद हाथी (white elephant) कहैत छलैक, पड़ल-पड़ल सड़ि गेल ! बहाना ई जे ई गाड़ी कोन  रोड पर चलत ! एहि गाड़ीक ड्राइवर, आ पेट्रोल के देतैक ? मरम्मति कोना हयत ! माने, स्थानीय संकल्पक आभावमें एकटा अनुपम उपकरण नष्ट भए गेल. सरकार तं खर्च केबे केलक.   

आब एकटा दोसर गप्प. 'कुरल' में तिरुवल्लुवर कहैत छथि:

रोगी, वैद्य, सेवक, उपचार

चारि खाम्ह पर रोग-विचार I

कुरल,950

अर्थात् रोग केर चिकित्सा हो वा  शमन, नागरिक वा रोगीक दायित्व प्रथम होइछ . अज्ञानता वा लापरवाही,  भले कथूसँ होइक, पसरैत अगड़ाही, भगवानो-भगवतीक परवाहि नहिं करैछ. कोरोना-सन संक्रामक रोग ककर परवाहि करत. कुम्भ-स्नान हो वा चुनाव स्वार्थ लोककें लापरवाह बना दैत छैक; सामाजिक दूरी राखि संक्रमणक पसारकें रोकबा ले पछिला पूरा वर्ष बाल-वर्गसँ ल’ कए विश्वविद्यालय धरिक छात्र लोकनिक पढ़ाई ऑनलाइन-विडिओ पर भेलैक. किन्तु,आइ जखन टी वी घरे-घर पहुंचि चुकल अछि, चुनाव प्रचारक रैलीमें हजारों ठाम लाखों लोक तेना जमा कयल गेल जे कलकत्तामें एक ठाम प्रधानमंत्री धरि चकित होइत बजलाह, जे, ‘एहन जनसमूह हम कहियो देखने नहिं छी’ ! सरिपहुं, जनिका ले वर्चस्व दांव पर लागल होइनि से ककर परवाहि करताह. जनता सेहो एहन महाकुम्भमें अपन पेट भरबा ले, वा वैचारिक प्रतिबद्धता ले ‘ महाजनो येन गताः सः पन्थाः ‘ कें चरितार्थ केलक. फलतः, बंगलोर, बम्बई आ दिल्ली में राजनेता लोकनि अशक्त भेल पड़ल छथि. आ ककरो किछु फुरि नहिं रहल छनि, की करी !

आब अंतिम विन्दु : एहन परिस्थितिसँ  कोना उबरब ? सत्यतः, एहि ले कोनो रामबाण नहिं . हमरा लोकनिकें विज्ञानक शरण लेबहिं पड़त; देशव्यापी टीकाकरण करहिं पड़त. सामाजिक दूरी आ मास्क लगबहिं पड़त. आखिर पोलियो आ स्माल-पॉक्सक उन्मूलन कोना संभव भेल !  दीर्घकालीन संकल्पक अंतर्गत, स्वास्थ्य जीवनक अधिकारक अंतर्गत मौलिक अधिकार थिक, से संविधान में निहित हो.  चिकित्सा क्षेत्र में सकल राष्ट्रीय उत्पादक दस प्रतिशत तक सरकारी निवेश हो. राज्य सरकार सब स्वास्थ्य सेवाक, आधारभूत स्तरसँ विशेषज्ञ सेवा धरिक संरचनाकें सुदृढ़ करय. एकर निगरानीक जिम्मेवारी प्रत्येक स्तर पर  नागरिक अपन हाथमें लियए आ सरकारसँ  पर ई सुनिश्चित करबाबथि जे नियमानुसार उपलब्ध सम्मग्री उपलब्ध होइक, ट्रेन्ड स्टाफ उपलब्ध होथि, आ रेफरलक कड़ीक अनुपालन हो जाहि सबसँ एखन-जकां उच्च स्वास्थ्य सेवाक हेतु नियत संस्थासब प्राइमरी सेवाक भारसँ मुक्त रहय. सत्यतः, राजनैतिक नियंत्रण सैद्धांतिक रूपें नागरिके नियंत्रण थिक. किन्तु, व्यवहारतः ई नियंत्रण स्थानीय स्वशासनक हाथ में हो, जाहिसँ  उपलब्ध सुविधा सर्वदा स्थानीय नागरिकक स्वास्थ्यक दैनिक आ आकस्मिक दुनू आवशयकता पूरा करबा में सक्षम रहय .हं, जं, समाज पंचायतक नियंत्रण मुखियाक स्थान पर मुखिया-पतिकें दए  देनि तं हमरा लोकनि ककरा दोष देबैक !

तथापि, एखन एहि महामारीसँ  राष्ट्रक आ विश्वसँ उपलब्ध उपलब्ध सामग्री, विश्व स्तरपर  उपलब्ध सब ज्ञान, देशमें उपलब्ध समस्त कार्मिकक सहायतासँ लड़ीं, जाहिसँ कोरोनाक ई तांडव पर नियंत्रण हो. बिसरबाक नहिं थिक, जे राष्ट्रीय विपदाक निवारणमें सब पक्षकें सम्मिलित करब सरकार दायित्व थिक.  

        

Saturday, March 6, 2021

यात्री-नागार्जुन: 'तोहर सरिस एक तोहें माधव'

 

यात्री बैद्यनाथ मिश्र नागार्जुन केर प्रशस्ति आ आलोचना में बहुतो कहल आ लिखल गेल अछि आ अओरो कहल जायत. किन्तु, यात्रीक व्यक्तित्व आ रचनाक कोन एहन तत्व अछि जे हुनका समकालीन मैथिली साहित्यकार सबसँ भिन्न करैत छनि ? सत्य पूछी तँ, यात्रीमें अपन समकालीन सब समानताए की रहनि ! तथापि,  एतय केवल पहिले प्रश्न पर विचार करी. हम एहि विमर्शक हेतु तर्क यात्री-नागार्जुनहिंक रचनामें तकैत छी.

समकालीन लोक आ सामान सामजिक वर्गक व्यक्तिमें सामाजिक अवस्थाक लगभग समान अनुभव होइछ. तथापि, दृष्टिकोणक  भिन्नताक कारण सब केओ एके परिदृश्य वा घटना सँ समान निष्कर्ष नहिं निकालैत छथि. दृष्टिकोणक  इएह भिन्नता एक पीढ़ीक साहित्यकार लोकनिक बीच विचारक भिन्नता आ अभिव्यक्तिक विविधताक  कारण थिक. यात्री जीवन आ दृष्टिकोण आ रचनामे निर्विवाद अपन समकालीन सबसँ भिन्न रहथि. किन्तु, कोना ताहि पर विन्दु-विन्दु विचार करी.

1938 में प्रकाशित प्रसिद्द हिंदी कविताबादल को घिरते देखा हैमें यात्री-नागार्जुन कहैत छथि:

तुंग हिमालय के कंधों पर
छोटी-बड़ी कई झीलें हैं,
उनके श्यामल नील सलिल में
समतल देशों से आ-आकर
पावस की ऊमस से आकुल
तिक्त-मधुर विष-तंतु खोजते
हंसों को तिरते देखा है।
बादल को घिरते देखा है।

हमरा जनैत ई कविता केवल कोनो एकटा परिदृश्यक नहिं, बल्कि यात्रीक विस्तृत दुनिया देखबाक संकेत आ भिन्न अनुभवक कथा कहैत अछि. विदित अछि, विस्तृत विश्वक दर्शन यात्रीकें अनुभवक विशाल क्षितिज आ भिन्न दृष्टि देलकनि. फलतः, विश्व भरिक घटनाके अपन साहित्यमें ओहिना समेटलनि जेना मिथिलाक समस्याकें. तें हुनक कवितामें मिथिलाक समस्या परबूढ़ बरआ विश्वक परिस्थिति परकी लालदुनू भेटत.

दोसर गप्प, यात्री-नागार्जुन पर अपन काजक बल पर कतेकोछापलगलनि. यद्यपि, हुनका केओ मार्क्सवादक 'ढोलिया' बुझलखिन, तं, केओगोड़ा  लगाओल कहलगैंयां लोटा’. किन्तु, कोनो धर्म, व्यक्ति, वाद वा पार्टी यात्री जीकें खुटेसि कय नहिं राखि सकल, कोनो कलइ हुनक भीतरी धातु पर पक्का नहिं भए सकल. ओ रमता जोगी , बहता पानी तं छलाहे, भौतिक आ वैचारिक दुनू स्तर पर. तें, जखन जतय मन भेलनि बिदा भगेलाह. हुनका गृहस्थ तँ नहिंए बूझि सकैत छियनि. जँ प्रमाण चाही तँ, नीचा देल उद्धरण देखू. ई निर्विवाद यात्रीक पारिवारिक दायित्वसँ विमुखताएक प्रमाण थिक. कारण भले जे हो :

कर्मक फल भोगथु बूढ़ बाप
हम टा संतति, से हुनक पाप
ई जानि ह्वैन्हि जनु मनस्ताप

यद्यपि स्वयं यात्री जीमिथिला कें अंतिम प्रणाम'  हेतु निम्न पांती में  अपन 'रमता जोगी'क प्रवृत्तिक समर्थन करैत समुचित औचित्य सेहो प्रस्तुत करैत छथि:  

दुःखओदधिसँ संतरण हेतु
चिरविस्मृत वस्तुक स्मरण हेतु
सूतल सृष्टिक जागरण हेतु
हम छोड़ि रहल छी अपना गाम

मुदा, हुनक जीवन मे एहि सब उद्देश्य म सँ सबसँ प्रबल कोन प्रेरणा रहनि से कहब कठिन. तथापि जँ ओ सनातन धर्म छोड़ि, दीक्षा लय बौद्ध भिक्षुओ भेलाह, तं, पुनः उपनयन करा कय फेर जनौ सेहो पहिरलनि. अर्थात् , ओ सब परिस्थिति में सामाजिक दवाबक प्रतिरोध नहिं कए सकलाह. मुदा, हुनकर  मन जतय जखन भरि गेलनि, तँ, देहक चोला-जकाँ विचारो  बदलि लेलनि. तें,  जहिना, स्टॅलिनवाद आ मार्क्सवादक समर्थको बनलाह, तँ पछाति ओकर निंदा सेहो केलखिन. इन्दिराकें प्रगतिवादीओ कहलखिन, तं, इन्दिराक विरुद्ध जयप्रकाश नारायणक मुहिम में सेहो हिस्सा लेलनि आ कविताओ गढ़ि देलखिन:

क्या हुआ आपको ?
क्या हुआ आपको?
सत्ता की मस्ती में
भूल गई बाप को?
इन्दु जी, इन्दु जी, क्या हुआ आपको?
बेटे को तार दिया, बोर दिया बाप को !
क्या हुआ आपको ?
क्या हुआ आपको?

कारण, कोनो व्यक्तिक महानता, हुनका लोकनिकें यात्री-नागार्जुनक कोप वा उपहास बंचा लेतनि तकर गारंटी नहिं.  केओ, वा केहनो होथि, यात्री सबके एकहिं लाड़निसँ  लाड़ि दैत छलखिन. गाँधी- गाँधीक अनुयायी लोकनिपर नागार्जुनक प्रहार नीचा देखल जाय:

हमें अँगूठा दिखा रहे हैं तीनों बन्दर बापू के!
कैसी हिकमत सिखा रहे हैं तीनों बन्दर बापू के!
प्रेम-पगे हैं, शहद-सने हैं तीनों बन्दर बापू के!
गुरुओं के भी गुरु बने हैं तीनों बन्दर बापू के!
सौवीं बरसी मना रहे हैं तीनों बन्दर बापू के!
बापू को ही बना रहे हैं तीनों बन्दर बापू के!

किन्तु, यात्री मनुखक दिन-प्रतिदिनक जद्दोजहदकें ततबा प्रधानता दैत रहथिन, जे कष्ट में हुनकाकखन हरब दुःख मोर हे भोलानाथक हेतु धैर्य नहिं रहनि. हुनक उक्ति तँ इएह कहैछ जे हुनका मोने जं ओ कष्ट में छथि आभोलानाथनिर्द्वंद सूतल छथि तँ भोलेनाथ बातो-कथा- गारिओ सुनथु : 

पचकल लोढ़ा, तों धन्न रह
नहि आब नचारी केओ गओतहु !
जे बूड़ि हैत से बोकिअओतहु !
नहि रहलइ ककरो किच्छु मात्र तोहर भरोस ....
माटिक महत्वकें  चीन्हि लेलक ई देश-कोश !
पाथर भेलाह तों सरिपहुँ बाबा बैदनाथ !
नहि नबतै तोरा खातिर किन्नहु हमर माथ !

तेसर गप्प, जे यात्रीकें अपन समकालीन लोकनिसँ भिन्न करैत छनि, से थिक यात्रीक जीवनमें साहित्यक उपादेयता. यात्रीक हेतु साहित्य जीविकाक साधन छलनि. एहना परिस्थितिमें साहित्यक लोकप्रिय आ बिकयबा जोकर हयब आवश्यक. सत्यतः, जं विचार करी तँ ओ केवल यात्री ए टा रहथि जे मैथिली उपन्यासक विधाकें परिचये टा नहिं देलखिन बल्कि ओकरा प्रगतिशील विचार सँ पुष्ट केलनि. ततबे नहिं, यात्रीक मन में मैथिली आ हिन्दीक बीच कोनो दुविधा सेहो नहिं छलनि. जाहिसँ हुनकपेट  भरैत छलनि, तकर पीड़ी पर सब किछु चढ़बैत छलाहआ तकरा उचितो बूझैत छलाह .हुनकर पीढ़ीक दोसर प्रसिद्द साहित्यकार  स्व. सुमन जी-सन साहित्यकार आरम्भ में साहित्यसँ जीविका चलबितो छलाह, तँ, हुनका नियामिकी नौकरीओ रहनि, आ वेतन सेहो भेटैत रहनि. नौकरी-पेशा साहित्यकार लोकनिक साहित्यक लोकप्रियता आ पोथीक बिक्री, हुनका लोकनिक  जीवन-यापनकें प्रायः ओतेक प्रभावित नहिं करैत रहनि जतेक यात्रीकें . हँ, ई गप्प भिन्न जे यात्रीक स्वर आ तेवर तेहनि रहनि, जे, हमरा नहिं लगैत अछि, यात्रीकें अपन लोकप्रियताक हेतु कोनो आयास करय पड़ल हेतनि.कारण, समाज, व्यक्ति, आ घटनाक  प्रति यात्रीक प्रतिक्रिया ततेक अनायास आ त्वरित होइत छलनि जे हुनक स्वर अनेरे सबकेँ आकृष्ट कए लैत छलनि. हँ, इहो स्मरण रखबाक थिक जे यात्रीक अधिकतर हिन्दी रचना हुनकासँ लिखाओल गेलनि. माने, रचना आ प्रकाशन मे कोनो बिलंब नहिं. हिन्दी रचनाक मांग रहैक. आब, प्रकाशित रचना हिन्दी में लोकप्रिय भए गेल, तँ  मैथिली मे ओकर  प्रचारक कोन आवश्यकता.

एकटा गप्प आओर . अपन समकालीन लोकनिक विपरीत, यात्री एहनो विषय आ व्यक्ति- यथा, कांसीराम आ मायावती - पर कविता लिखलनि, जे साहित्यक मुख्यधारा लेखनक विषय नहिं बूझल जाइत छलाह.हमरा जनैत, यात्रीक इहो प्रवृत्ति, लीकेसँ हंटि कय चलबाक बानि, आ हुनक विरल प्रतिभाए प्रमाण थिक.

 


मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान

कीर्तिनाथक आत्मालापक पटल पर 100 म  लेख   मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान  कीर्तिनाथ झा वैश्वीकरण आ इन्टर...

हिन्दुस्तान का दिल देखो