Monday, September 9, 2024

तरल ह्रदय आ ऊसर डीह

 

तरल ह्रदय आ ऊसर डीह

मालिक कका, कनियाँ काकी (काकी-मौसी), आ हरितालिका पूजा

डीह पर भांगक जंगल. अंगनामे घास. बाड़ीमे पहिनहि-जकाँ आम, जामुनक गाछ. जहिना तहिया रहनि. केवल ओ धात्रीक गाछ, जकर छाहरिमे कतेक बेर नोत खयने हएब, नदारद. ई सब देखि अकस्मात् मालिक कका, कनियाँ काकी (काकी मौसी) परिवार आँखिक आगाँ जीवंत भए उठल.
मालिक कका-बालगोविंद बाबू- आ कनियाँ काकी रहथि, निःसंतान. मुदा, सर-समाजक कोनो धिया-पुताकें अपन संतानसँ कम कहाँ बुझथिन ओलोकनि. सुनैत छी, हुनक मस्तमौला, शाहखर्ची स्वभावक कारण हुनक केओ बालसखा एकबेर जे हुनका ‘मालिक’ कहब शुरू केलखिन, से ओ सब दिन आ सबहक लेल ‘मालिक’ भए रहि गेलाह: मालिक बौआ, मालिक काका, आ पछाति, मालिक बाबा.

 मुदा, आइ आधा शताब्दीसँ बेसी अवधिक पछाति, एक भिन्न कारणसँ मालिक कका आ कनियाँ काकीक स्मरण भए आयल अछि.  भरि गाममे ‘हरिताली’क उपास बहुतो महिलालोकनि करथि, मुदा, हरितालिका पूजा केवल मालिक कका आ कनियाँ काकीए अंगनामे होइनि. जाहि आँगनमे कहियो कोनो मुंडन-उपनयन-विवाहक अवसर नहि अयलैक, ओ आँगन हरितालिका पूजाक अवसर पर हठात् जीवंत भए उठैत छल. अंगना-बहरी/ दरबज्जा धियापुता, माउगि-पुरुखसँ भरि जाइत छल. लोक अबैत छल श्रद्धा-पूर्वक पूजा-अर्चना करैत छल आ एहि वार्षिक उत्सवमे सहभागी होइत छल.
कदमे छोट, मध्यम बान्ह आ पिण्डश्याम रंगक, मालिक कका स्वभावसँ मखौलिया रहथि. बात-बातमे ककरो हँसा देब हुनका हेतु सुलभ रहनि. दियाद-बाद आ सर-समाजक नेना-भुटकाकें चेष्टा आ स्वभावक अनुकूल, भतखोखारि, गुड़गुड़ी लाल सदृश तेहन नामकरण कए देथिन, जे चेतन आ वयस्क तं हँसबे करथि, अपन नाम सुनि धियापुताकें अपनहुँ हँसी लागि जाइक.
मालिक ककाकें पहिने तं काज जोकर मरौसी भूमि रहनि. मुदा, जीवन-यापनक पद्धतिक विपरीत, उद्यमक अभावसँ निःसंतान रहितो, क्रमशः निर्भूमि भए गेल रहथि. सुनैत छी, अपन जवानीमे हुनका ओतय, किरासन तेलक इजोतमे राति क’ नाचक आयोजन होइत छल. कमलाक मारल निर्धन गाँवमे जहिया मनोरंजनक साधनक नितांत अभाव रहैक, रामलीला-कीर्तन-पूजा-नाच- भाओ- भूतक झाड़ब- गुदरियाक सारंगी वादने जनसामान्यक हेतु मनोरंजनक साधन रहैक.  स्वभाव आ सहमिलू-सहृदय रहनि. जाति-पाँतिक आरि-धूरक बहुत परबाहि नहि करथिन. तें, मालिक कका सबहक बीच लोकप्रिय रहथि.  

गहुँआ रंग, मध्यम बान्ह, नमतीमे औसतसँ बेसी, स्वभावें मृदु आ सहृदय, मालिक ककाक पत्नी, कनियाँ काकी/ काकी-मौसी अद्भुत शिल्पकार रहथि. मुरुत गढ़ब, मड़बा-कोबर- देहरि आ देवाल पर चित्रकलाक, जकरा आइ-काल्हि मिथिला वा मधुबनी चित्रकला कहैत छैक, अद्भुत दक्षता रहनि. अवाम गाममे हुनकासँ नीक सामा-चकेबा प्रायः केओ नहि बनबथि. तें, हुनकर बनाओल सामा-चकेबा देखबाक हेतु जेर बान्हि सखी-बहिनपालोकनि हुनकर अंगना जाथि. एहि सबसँ ऊपर प्रति वर्ष हरितालिका पूजाक हेतु  हुनका हाथें बनाओल बसहा बड़द पर सवार शिव-पार्वतीक मूर्तिक निर्माण कनियाँ काकीक शिल्पकलाक उत्कृष्टताक नमूना होइत छल. तहिया गाममे ककरो लग कैमरा तं रहैक नहि, तखन केवल स्मरण ओकर प्रमाण थिक. 

 हरितालिका ( गौआँक शब्दे ‘हरिताली’) पूजाक हेतु तैयारी पूजाक दिनसँ बहुत पहिने आरंभ होइत रहैक. मुदा, ओ शिव-पार्वतीक मूर्तिक निर्माण पूजासँ कतेक दिन पहिने आरंभ करथिन, से स्मरण नहि अछि. पहिने सब किछुक आरंभ नीके दिन ताकि होइत छलैक. मुदा, एतबा अवश्य जे बसहा बड़द आ शिव-पार्वतीक माटिक मूर्तिक निर्माण एकटा जटिल प्रक्रिया रहैक. साफ़ चिक्कनि माटिक चुनाव. बाँसक कमचीक आ खढ़क बनाओल आकृतिक ऊपर परत-दर-परत माटिक लेप. सब किछुकें सुखायब, चुनेटब, रंगब आ  सजावट, सेहो बरखा-बुन्नीक मासमे अवश्य श्रमसाध्य छल हेतैक.

साठि वर्षक धक्कामे आबि, पारिवारिक परंपराकें तोड़ैत मालिक काका अपनहि घरमे छोट-मोट दोकान सेहो खोललनि. मुदा, दोकान कतेक दिन चलओलनि से कहब मुश्किल.

अवामक सामाजिक काजमे मालिक ककाक एकटा आओर योगदान छनि; 1978 वर्ष मे मालिक कका एवं नुनू भाई (अभयनाथ झा प्रसिद्ध भरत जी) क अगुआईमे अवाम गाममे पहिल बेर (शारदीय ) दुर्गापूजाक आयोजन भेल रहैक, जे आब बहुत पैघ स्तर पर मनाओल जाइछ। अवाम गामक सामाजिक-सांस्कृतिक  क्षेत्रमे हिनकालोकनिक ई कालजयी योगदान थिक।

मालिक ककाकें अंतिम बेर हम दरभंगा मेडिकल कालेजक मेडिकल वार्डमें देखने रहियनि. तहिया हम पढ़िते रही. मालिक काका कोनो जटिल बीमारीक चिकित्सा लेल अस्पतालमें भर्ती रहथि. ओ हमरा देखिते विह्वल भए गेल रहथि. सहजहि. हमर जन्म हुनका आँखिक सोझाँ भेल छल. आयब-जायब- खायब पीयबक व्यवहार छल. सहृदय तं छलाहे. हमर छात्रजीवनमे आन गौआँ जकाँ हमरा उत्साहितो करथि. से  ओहि दिन हम डाक्टर-जकाँ हुनका बेडक लग, पौथानमे ठाढ़ रही.  अस्तु, विपत्तिमे अपन लोककें देखि जे हुबा हेबाक चाही, से भेल हेतनि, से असंभव नहि. तथापि, मालिक कका कहिया मरि गेलाह, स्मरण नहि अछि. कनियाँ काकीकें मालिक ककाक मृत्युक पछाति अनेक बेर देखबाक अवसर भेल. एकाकी जीवनक कारण विक्षिप्तता आ ओही कारण अनेक रोग. हुनको मृत्यु कहिया भेलनि, स्मरण नहि अछि. मुदा, कनियाँ काकी आ बालगोविंद (झा) बाबू / मालिक कका हमरा कोना बिसरताह. हुनक हास परिहास जे सुनने छथि, तनिका ओ कोना बिसरथिन.   
हँ, एतबा अवश्य, हुनकालोकनिक मृत्युक पछाति अवाममे आन कोनो परिवार मे ओहन हरितालिका व्रत-पूजाक आयोजन आन केओ केलनि से हमरा सुनल नहि अछि.
नोट: हरितालिका व्रत-पूजाक महात्म्यक विस्तृत वर्णन हमरा निम्नलिखित ब्लॉग पर भेटल.[1]

सन्दर्भ :                                                                                                                           
1. https://sanskritbhasi.blogspot.com/2018/09/blog-post_12.html#google_vignette
सारांश:
 पं. जगदानन्द झाक उपरोक्त ब्लॉग पर स्कन्द पुराणमे वर्णित हरितालिका पूजाक इतिहास, महात्म्य एवं          विधान भेटत.[1] सारांश ई जे नारद मुनिक प्रस्ताव पर पार्वतीक पिता हिमवान, पार्वतीक सहमतिक           विना हुनक विवाह विष्णु भगवानसँ करयबाक सहमति दए देलखिन ई पार्वतीक इच्छाक विरुद्ध छल. सखी   लोकनिक सुझाव आ सहयोगें पार्वती सखी लोकनिक संग एक सुदूर पर्वतीय गुफामे जा शिवक        पूजा-अर्चनाक      हेतु चलि गेलीह. माए-बापकें किछु बूझल नहि भेलनि.अर्थात् पार्वती सखी (ताली) द्वारा हरण कए गेल     रहथि:    (हरिता तालिभिः या सा हरितालिका अर्थात् पार्वती ). ओही दिन भाद्र मासक तृतीयाक दिन       हस्त नक्षत्रमे बालुक शिवलिंगक स्थापना कए शिवक पूजा-अर्चना कयलनि (आ शिवकें पतिक           रूपमे प्राप्त             केलनि). पछाति, स्वयं शिव ओहि पूजाक महत्व पार्वतीकें कहलखिन. इएह हरितालिका पूजाक आदि थिक.


Thursday, September 5, 2024

Reflections on Primary Education in India

 Teachers’ Day 2024

Reflections on Primary Education in India


Long colonial rule played havoc with literacy and education in India.[1] Today, seventy-seven years after Independence, the quality of  primary education is far from satisfactory. 

Facts given below substantiate the statement above. Suggestions on improving the learning outcome in government primary schools are also offered in this brief note.

Annual Status of Education Report (ASER) on the cognitive skills of adolescents, and a report on the quality of teachers by the Tata Institute of Social Sciences on India’s school education landscape paint a disturbing picture.[2] The first report, ‘Beyond Basics’ reveals that 25%  per cent pupils in the 14-18 age group cannot read Class II level text fluently even in their mother tongue. Also, more than half the children in rural India have difficulty with basic mathematics. These findings based on a large and varied sample cast a shadow of doubt over India’s literacy rate of 77.7 percent that NFHS-5 (2019-21) revealed. In other words, the pupils lack the three elementary skills: reading, writing, and arithmetic.

The above reports give insight into the problem at National Level.

At state level, situation in Bihar are rather revealing.As per a report published by Jan Jagran Shakti Sanghathan (JJSS) in January-February 2023 on a survey of eighty-one government primary and upper-primary schools in Katihar and Araria districts of Bihar, ‘none of the surveyed schools met the norms of the Right to Education (RtE) Act.’[2] The problems include poor pupil attendance (20), high student/ teacher ratio, and absence of teachers from schools. According to this report, Direct Benefits Transfer for textbooks and uniform has also adversely impacted education since the parents in poor families prioritize their own needs over textbooks and uniform.[3] 

The report also found an increasing prevalence of cheap and dingy tuition centers threatening to displace government schools. They prove a barrier to quality education and pose risks to children’s health as well. Thus success in achieving the goals of the Right to Education(RtE), 2009  and the Sarv Shiksha Abhiyan( SSA) remain a pipe dream particularly among the students from impoverished families and marginalized communities.

Apart from the above,one major challenge facing quality education for children in rural areas is the non- availability of trained and qualified teachers, particularly in urban poor, and rural areas. [4] 

According to a study by the National Institute of Educational Planning and Administration (NIEPA), only 53% of teachers in rural areas have received any form of teacher training, compared to 86% of teachers in urban areas.[5]

Therefore, to summarize the current situation in primary education is far from ideal. To improve the situation following suggestions targeted at major problems are offered:

  1. Poor student attendance:  

  1. Involvement of social workers, teachers and religious teachers to impress upon parents to ensure attendance of their children and wards.

  2. Strict enforcement of Prevention of Child Labour 

  3. Direct Benefit Transfer be linked with defined month-on- month percentage of pupil attendance.


       2. Improving the quality of teachers and teachers’ attendance

           require both short- and  long-term  measures. 

                  a. Interventions for improvement in higher education and  

                   training of teachers in pedagogy requires action by the 

                   state governments. 

                  b. Ensuring attendance of teachers also falls under the

                     administrative domain.

        3. Improvement in Learning outcome

  1. Everyone must acquire writing, reading and arithmatic skills during first 5 years of schooling.

  2. Defined metrics for learning outcome be employed for continuous and periodic assessment of students along with separate performance metrics for teachers and the institutions.

  3. Performance-based grants to schools, and increments to teachers.

  4. Strict ban on private tuition by teachers employed in Govt. Schools.

         4. Improvement in School Infrastructure

Conclusion

Status of primary education in India has improved in the last half a century. Yet, it remains far from ideal. To achieve the goals of Sarva Shiksha Abhiyan and Right to Education, interventions both at social and administrative levels are imperative. Involvement of society as a whole shall help achieve the goal sooner than later.


References:

1. Dharampal.The Beautiful Tree: Indigenous Indian Education in the Eighteenth Century.


2. Editorial. Poor teenage learning levels, a national crisis, Business  Line Jan 21, 2024

https://www.thehindubusinessline.com/opinion/editorial/poor-teenage-learning-levels-a-national-crisis/article67762298.ece. published Jan 21, 2024.


3. Frontlline News desk https://frontline.thehindu.com/news/bihar-schooling-crisis-survey-report/article67157898.ece. published Aug 04, 2023.


4. Kumar Ashwini. Current education reforms and policies in India for primary (elementary) school children.https://www.linkedin.com/pulse/current-education-reforms-policies-india-primary-elementary-kumar. Published Dec 16, 2022.


5. National Institute of Educational Planning and Administration (NIEPA: Teachers in Indian Education System.NRRPS/001/2016.

http://www.niepa.ac.in/download/Research/Teachers_in_the_Indian_Education_System.pdf

Tuesday, August 27, 2024

Rape and Murder in Kolkata

 

Rape and Murder of a Doctor in Kolkata


Rule-based society takes cognizance of crime as a routine; swift punishment proves deterrent. Crime against women, children, and marginalized deserve not only swift action but also exemplary punishment. These fall in the realm of ideal.

Lethargy of law enforcement agencies is legendry in India. Add to that political interference, and you have lawless state where criminals run amok. Recent rape and murder of a young doctor in Kolkata jolted the medical community and shook the conscience of the Nation. Although the nature of crime left no one in doubt everyone was not on the same page. The Supreme Court of India had to step in suo moto to insure justice.

Medical Professional have to work in a demanding environment. Nature of job, and commitment to duties often force them to neglect their own safety and comfort that, ironically, remain the last thing on the mind of administrators and the governments. Regulatory bodies do not go beyond the documentary compliance as for as the facilities in the hospitals and colleges go. Thus the crimes against medical professionals continue and enforcement agencies are never held accountable in spite of the customary hue and cry in which the political parties take stand based on their own sectarian agenda. The state Governments defend the police and the institutions where crimes occur. This hasn't served the government of the day in the instant case; the government is accountable. To make matters worse the ruling party workers stepped in . They went so as far as vandalizing peaceful demonstrations by doctors. It was shameful to say the least.

We as a society we need to reflect. Crimes against women reflect societal attitude. Rape of a minor in ‘illegal NCC Camp’ in Tamil Nadu, gang-rape of a women by the crews of a State Road Transport Corporation-run bus Dehradun-bound bus, and rape and murder of a minor Dalit girl in a far-off village in Muzaffarpur, Bihar are some examples.

Attitude of the society toward women needs to change. Romanticizing eve-teasing, like in the movies, need to stop. Mothers need to stops provoking their sons to ‘take care’ of sisters who marry outside the cast. Mother-in-laws have to stand by daughter-in-laws when they rightfully question the authority of their husbands. Employers need to stop gender-based profiling of workers, and need to ensure safe working environment for women. Law enforcement agencies have their work cut-out too. They need to enforce law without fear or favour in a time-bound manner whenever laws are violated.       

     

Tuesday, August 20, 2024

डिजिटल संस्करण आ डिजिटल मार्केटिंग प्लैटफॉर्मक सहायतासँ पोथीक पहुँच बढ़ाबी

 

डिजिटल संस्करण आ डिजिटल मार्केटिंग प्लैटफॉर्मक सहायतासँ पोथीक पहुँच बढ़ाबी 

एहि बीच हमर रुचिक अनेक मैथिली पोथी छपल. हम किनबाक नेआरो करैत रही. मुदा, डिजिटल प्लेटफार्म पर पोथीक अनुपलब्धता वा प्लैटफॉर्म पर डिजिटल संस्करणक अभावक कारण ‘दूर रहैत’ पोथी किनि नहि सकलहुँ. अस्तु, एहि संक्षिप्त लेखमे हम मैथिली पोथीक  डिजिटल संस्करणक अभाव एवं  डिजिटल मार्केटिंग प्लैटफॉर्म ओकर अभावक विषय पर विचार करय चाहैत छी.

सर्वविदित अछि, इन्टरनेट आविष्कार आ मोबाइल फ़ोन टेक्नोलॉजीक सहायतासँ पढ़ब आ लिखब दुनू सुलभ भेलैए. के नहि जनैछ, विश्वभरिक प्रसिद्ध विश्वविद्यालय आ अनेक अन्य संस्थाक पुस्तकालयक द्वारि घर बैसल, ओहि सब पाठकक हेतु खूजल छनि, जे इन्टरनेटक प्रयोग करब जनैत छथि. ई वरदान थिक. एहि सब ‘वेब साइट’ पर पोथी, पाण्डुलिपि, इंटरव्यू, फिल्म, सब किछु भेटत. संयोगवश, एहि किछु ‘वेब साइट’ पर मैथिलिओक किछु पोथी उपलब्ध अछि. मुदा, बहुत नहि. श्री गजेन्द्र ठाकुर ‘विदेह ई पाक्षिकक’ पत्रिकाक माध्यमसँ मैथिलीक अनेक पुस्तक आ छात्रोपयोगी सामग्री http://www.videha.co.in/archive.htm पर पाठकक हेतु संकलित कयने छथि. किछु लेखक लोकनि सेहो यदा-कदा https://archive.org/ एवं अन्य साइट पर अपन पोथी देने छथिन. तथापि, हमरा जनैत, संम्पूर्ण मैथिली साहित्यिक सम्पदाकें ध्यानमे रखैत ई पर्याप्त नहि. आ नव पोथी मुफ्त बिलहबाक तं प्रश्ने नहि उठैछ.
तथापि, एक दिस जं मैथिलीमे पोथी नहि बिकयबाक समस्या छैक, तं दोसर दिस पोथी-पत्रिकाक पाठक धरि नहि पहुँचबाक समस्या सेहो छैक.  एहि विषयक चर्चा  हम आइसँ करीब पाँच वर्ष पूर्व पहिने अपन ब्लॉग (‘
बेचबाले पोथीकें किनबा जोग बनाउ, पाठक धरि पहुँचाउ’) (https://kirtinath.blogspot.com/2019/08/blog-post.html) मे कयने रही, जे आइओ प्रासंगिक अछि. कारण, आइओ पुस्तक वितरण आ विपणनमे बहुत परिवर्तन नहि भेलैए. फलतः, ‘पोथी नहि बिकाइए’क चिंता जहिना तहिया रहैक, तहिना आइओ छैक.
एहि अवधिमे नव पीढ़ीक रचनाकारक नीक संख्या सोझाँ आयल छथि. स्थापित रचनाकार तं छथिए. तथापि, ग्रामीण क्षेत्रमे एवं डिजिटल मार्केटिंग प्लैटफॉर्म पर सब नव-पुरान पोथी भेटबो नहि करत. भेटबो करत तं पोथीक  इलेक्ट्रॉनिक संस्करण (
kindle edition) भेटत कि नहि, कहब असंभव.
अस्तु, आइ मैथिलीमे जे कोनो पोथी छपैत अछि, सबहक डिजिटल एडिशन बनाबी आ सबहक डिजिटल वर्शन डिजिटल मार्केटिंग प्लैटफॉर्म पर पाठकक हेतु किनबा लेल उपलब्ध हो. जाहि सबसँ पाठक कतहु होथि पोथी किनि सकथि. जे ‘हार्ड कॉपी किनय चाहथि, ओ तं किनिए सकैत छथि.

एतय ई कहब अतिशयोक्ति नहि हएत जे, कारण, एखनि पोथीक प्रकाशनमे कंप्यूटरक प्रयोग अनिवार्य अछि, आ पोथीक डिजिटल संस्करणमे ततेक थोड़ श्रम लगैछ जे एकरा ‘दालि-भातक कओर’ बूझि सकैत छी. अस्तु, मुद्रक-प्रकाशकक संग पोथी आ पत्रिकाक प्रकाशनक करारमे पोथी-पत्रिकाक डिजिटल कॉपीक प्रकाशन आ डिजिटल प्लैटफॉर्म पर मार्केटिंगक हेतु लिस्ट करबाक करार सेहो अवश्य सम्मिलित कराबी. एहिसँ पोथी-पत्रिका आ मैथिली साहित्यक पहुँच संपूर्ण विश्व धरि तं पसरिए जायत, हमरालोकनिकें दूर देशमे बैसल मैथिलीक पाठकक सहयोग सेहो अनायास भेटत. मातृभाषा-पिपासु पाठक लोकनिक संतुष्टिक तं गपे नहि हो.      

Wednesday, July 3, 2024

गामक डायरी : गाछ पर आम लुबुधल अछि, मुदा तोड़त के !

 

गाछ पर आम लुबुधकल अछि, मुदा तोड़त के !

बंगलोर रहितो हम गाम अबैत रहैत छी; एही बेर तँ छौ मासमे तीन बेर आबि गेलहुँ. प्रत्येक बेर किछु परिवर्तन देखबामे अबैछ. एहि लेखमे एहि बेरुका अनुभव कहब.

जूनक अंत. एखन आमक मास छैक. आम फड़लो छैक. मुदा, दू गोट बड़का समस्या: बानरक उपद्रव आ गछचढ़ाक अभाव. फल ई जे जँ जकरा आम बेचबा योग्य गाछी-कलम छनि, से जँ गाछ पर लागल आम बेच नहि लेलनि तँ तोड़ि कए घर आनब असंभव. युवक सब गामसँ  बाहर अछि. गाछ पर चढ़त के? व्यापारी अपन आम तोड़िए लैछ. मुदा, अहाँ की करब. बानरक उपद्रव दोसर समस्या थिक, जे सब गाममे नहि छैक, मुदा, जतय छैक ओतय लोक परेशान अछि. बानर चिडैक विपरीत खाइत कम छैक, बर्बाद बेसी करैत छैक.
तथापि, गाममे खयबा योग्य उत्तम आम खूब भेटैत छैक. किन्तु, कार्बाइडक पाउडर दए आम पकेबाक रोग गामहु धरि पसरि गेले, तकर कोन उपाय? देखबामे ललितगर सपेता किनल. मुदा, खयबामे पनिसोह.

गर्मी असाध्य छैक. उमस खूब. बरखाक अभाव.  लगैतए एहि गर्मीमे ओसरा पर काँच अल्हुआ राखि देबैक तँ  अपनहि उसिनल भए जायत ! तैओ हिम्मत कए आइ टहलबा लेल बहरयलहुँए. चारि बजे फरिच्छ भए जाइछ. एखन साढ़े चारि बजैत छैक. तीन-चारि वर्ष पहिने माघ मासक अहल भोरे, सड़क पर टहलनिहार लोकनिक बड़का जुटान देखने रहिऐक. महिला, पुरुष सब. मुदा, एहि दू बेरसँ टहलनिहारक संख्या कम. हमरा जे केओ भेटैत अछि, हम टोकि दैत छियैक. केओ चिन्हियो जाइछ, ककरो परिचयो देबय पड़ैछ. हम टहलानमें बदलैत गामक नाड़ी परीक्षा सेहो करैत छी.

करीब बीस मिनट टहलैत, हम पड़ोसी गाम पोखरिभिंडा धरि चल आयल छी. सूर्योदयक समय बीति चुकल छैक. क्षितिज धरि दृष्टिक कोनो अवरोध नहि. मुदा, अलासयल सूर्य एखनो मेघक पातर आवरणक पाछाँ पड़ल छथि. नीके. सोझाँ अओताह, तँ ओहने प्रचण्ड. तें, नुकायले रहथु, यावत् धरि हम गाम पर पहुँचि ने जाइ.

एही बीच हम एक ग्रामीणकें बाटक कातसँ एकटा भाँटि/ भटवासक गाछ उखाड़ैत देखैत छियनि, दतमनि लेल.

                                                लक्ष्मीजी दतमनि लेल भाँटिक गाछ उखाड़ने 

दतमनि लेल कोन गाछ वा गाछक ठारिक उपयोग करी, ताहि लेल गाम घरक कहबी हमरा मन पड़ैछ:                  

                                                उत्तम चिरचिरी मध्यम भाँटि

                                                किछु-किछु साहड़ आओर सब झाँटि

 [ दतमनि ले प्रयुक्त भैषज्य : चिरचिरी: Achyranthes aspera भाँटि: Cleodendron infortunatum साहड़ Ficus virens]

चिरचिरी  आ भाँटि तँ सड़कक कातमे सबठाम भेटत. मुदा, गाम घरमे आब साहड़ अभावृत्तिए भेटय. हम ग्रामीण, लक्ष्मीजी,क हाथक भाँटिक गाछक फोटो लैत छी. बाटक कातमे भांग, अरिकोंछ, नेबोक गाछ, झिंगुनीक लत्ती, दनूफ़क फूल देखबामे अबैछ. हम सब किछुक फोटो घिचैत छी. आब शहरी लोकनिकें ई सब देखबाक संयोग कतय भेटतनि. दनूफक फूलक चर्चा तमिल महाकाव्य शिलापत्तिकारम् मे सेहो अभरल छल. उत्तरापथक अभियानमे विजयी भए  चेर सम्राट् सेंगुट्टवन जखन अपन राजधानी आपस होइत छथि तँ हुनक गलामे दनूफ़क फूलक माला छनि, तकर वर्णन छैक. ओना विष्णुक पूजामे मिथिलामे दनूफ़क फूल विशिष्ट मानल जाइछ.

                                                दनूफ़क फूल (Leucas aspera)

किछु आगू एलहुँ तँ सड़कक पूब युवक पीपरक गाछ भेटलाह. भेटैत तँ छथि ई बहुत दिनसँ. मुदा, एहि बेर हिनक स्वरूप दोसर रंग देखल; केओ गौआँ हिनक डांडमे गुलाबी रंगक कपड़ा लपेटि देलकनि. केओ थोड़ेक लाल-पियर ताग. जड़िक चारू कात सीमेंटसँ इंटा जोड़ि चबूतराक आकार सेहो देखलिऐक. माने, देखिते-देखित ई युवक अस्वत्थ वृक्षसँ  देवता बनि गेलाह. गीतामे भगवान कृष्ण तँ अपन पर्याय बनाइए देने छथिन (अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां,श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय १०/२६).   आब ई कोनो पुजगिरीक गुजर-बसर केर सहारा सेहो बन लाहे. वृक्षसँ हालहिमे देव बनल एहि गौआँ अस्वत्थकें बधाई देलियनि, हुनक फोटो झिकल. आगू बढ़लहुँ तँ टेलीफ़ोनक तार पर बैसलि दू गोट कोइली भेटलीह. अंग्रेजीमे कहैत छैक: two for joy! तें हुनको फोटो झिकल. किछु आओर बटोही. केओ पैदल, केओ साईकिल पर, आ बेसी मोटर साईकिल पर. एक गोटे माथ परहक बोझा नीचा राखि ओहि पर बैसल रहथि. हमरा भेल. रोगी ने होथि. ओ हमरा आश्वस्त केलनि. भोरुका बसातमे टहलान देनिहार तँ सहजहि. एक दढ़ियल मौलवी साहेब पूब मुँहे योगक व्यायाम करैत रहथि.

दू गामक बीचक बाधसँ होइत जाइत ई सड़क गौआँ लोकनिक टहलबाक सुपरिचित आ प्रिय बाट थिक. खूब साफ़, चिक्कन आ नयनाभिराम.

आगू अयला पर धनखेतीमे एसगर बैसल कडांकुल (Greater Adjutant ) देखलिऐक.

                                                     कडांकुल (Greater Adjutant)

कनिए दूर पर ओकर जोड़ा रहैक. हम फोटो झिकल. पछाति कडांकुलकें भेलैक, मनुख थिक, कोन ठेकान जाने ने लए लिअय: चिडै-चुनमुनीक बीच हमरा लोकनिक एहने छवि भए गेले, उचिते. नहि जानि सुखायल धानक खेतमे एहि कडांकुलकें कोन भोजन भेटितैक. ई खाइत तं ओएह सब किछु अछि जे गिद्ध खाइछ. कतहु आन ठामसँ भोजन कएने हएत आ एतय भोरुका प्रकाशमे किछु आराम करैत हो, से संभव. मुदा, दुनू फोटो झिकओलक आ दुनू उड़ि गेल. हमरा सबहक बाल्यकालमे प्रतिवर्ष चौर आ नासीमे किछु दिन लेल कडांकुल आबि कए बैसिते छल. मुदा, आब एकर संख्या बहुत कम भेलैए.

विकिपीडिया कहैत अछिपहिने कडांकुल (Greater Adjutant ) पक्षीक पैघ समुदाय एशियामे रहैत छल. एकर मिलिटरी सैनिक जकाँ तनिकए, सोझे टांग उठा-उठा चलबाक कारण एकर नाम Adjutant stork राखल गेल छलैक.१९म शताब्दीमे कलकत्तामे एकर संख्या ततेक रहैक जे एक समयमे ई कलकत्ता शहरक निशानी छल आ कलकत्ता म्युनिसिपल कारपोरेशनकेर चिह्नमे एकर चित्र रहैक. मुदा, वर्ष २००८ मे  एहि प्रजातिक कुल संख्या हज़ारक करीब गनल गेल छल. कारणों छैक: एकर प्रजननक तिनिए टा स्थान- भागलपुर, असम आ कम्बोडिया- बचल छैक. भोजनक अभाव आ पर्यावरणक परिवर्तन आने पक्षी-जकाँ कडांकुलकें सेहो प्रभावित केलक अछि.

            चलैत-चलैत हम ग्राम देवता लक्ष्मीनारायणक मन्दिर लग पहुँचैत छी. मन्दिर दिस जाइत कच्चा बाटक बामा कात कनैल इत्यादि फूल गाछ आ दाहिना कात विशाल पीपरक गाछ, जकर छायामे हमरा लोकनिक बालवर्गक क्लास लगैत छल.

फूलक एक गाछसँ एकटा कन्या नान्हि-नान्हि उज्जर फूल तोड़ैत छथि. एक वृद्ध कनैलक गाछसँ फूल तोड़ि फुलडाली मे रखने जाइत छथि. हम नाम पुछैत छियनि तँ उलटे ओएह पूछि बैसैत छथि . ‘मोहनजी यौ ? हम कहैत छियनि, ‘बाबाजी ?’ माने हमरालोकनि एक दोसराक बाल सखा थिकहुँ से दुनू गोटेकें बुझबामे आबि गेल. हमरा भेल, एहि फूल तोड़निहारि कन्या आ वृद्ध-सन लगैत, लगभग हमरे वयसक बाबाजी, पीपरक गाछक अतिरिक्त आओर अनेक परिचित वृक्ष एतय अछि जे हमरा चिन्हैत अछि. मने, ओ सब कहि रहल अछि, हम तँ अहाँकें तहिएसँ चिन्हैत छी जहिया अहाँ सात-आठ वर्षक रही. हम सहमति व्यक्त करैत छी, तँ हमर आँखि नोराए लगैए. हम बिनु बिलमने लक्ष्मीनारायण मन्दिरक चबूतरा लग पहुँचि जूता खोलि, मन्दिरक बरामदा पर चढ़ैत छी. लक्ष्मीनारायणकें प्रणाम करैत छी, आ ओतय जे पाँच-सात गोटे तुलसीकृत रामायणक एक पदक सस्वर पाठ कए रहल छथि, हुनका लोकनिक संग, लक्ष्मीनारायण गर्भगृहक बाहर लक्ष्मीनारायणक सोझाँ ठाढ़ भए जाइत छी. कनिए कालमे ओतय ठाढ़ पुजगिरी हमरा ओतयसँ घुसकि जयबाक इशारा करैत छथि. कोनो भीड़ नहि. तथापि, हुनक सुझाव पर हम कनेक कात भए गेलहुँ. मुदा, ओ संतुष्ट नहि भेलाह. हमरा पुनः इशारा कयलनि. लगैत अछि, आइ काल्हि लक्ष्मीनारायणक सोझाँ पूब दिशामे ठाढ़ हएब वर्जित छैक. यद्यपि, संभव जे जहियासँ लक्ष्मीनारायण हमरा लोकनिक परिवारक सदस्य छथि, तहिया एहि पुजगिरीक पिताओक जन्म सेहो नहि भेल होइनि.

                                        अवामक विष्णुभुवन परिसर जतय हम घूरि-घूरि अबैत छी 

हमरा तमिल संत माता अव्वईक कथन मन पड़ैछ. किंवदंति छैक, एक दिन अव्वई कोनो मन्दिरमे पयर पसारने बैसल रहथि. केओ भक्त आबि हुनका कहलनि,’ अहाँकें लाज नहि होइछ, जे भगवान दिस टांग पसारने बैसल छी!’
अव्वई जनिक कविता तमिल साहित्यक मणि थिक, कहलखिन: ‘सरकार, कने हमरा बुझा दियअ, भगवान कोम्हर नहि छथिन, हम ओम्हरे पयर कए लेब !’
प्रायः, लक्ष्मीनारायणक सोझाँ ठाढ़ हेबासँ हमरा मना करबाक पुजगिरीक उद्देश्य सेहो एहिना किछु रहल हेतनि. मुदा, हम बिना कोनो तर्क-वितर्क केने, मूर्तिकें प्रणाम कयल आ बाट धेलहुँ.

बाटक कातमे आमक गाछ सब आमसँ लदल. ओतय बाटक कातहिमे एक गोटे कुर्सी पर बैसल रहथि. लगमे एकटा कुर्सी आओर राखल. हम बाटक पूब दिसक गाछ दिस लक्ष्य कए पुछलियनि,’ ई आम किनकर थिकनि ?’

                                                     आम अवाम गामक परिचय थिक 
‘मोदाइ मालिकक’
‘आ ई ?’ हम बाटक पछबारि कात, ओहि व्यक्ति लगक नव गछुली, जे आमक झाबा सबसँ लुधकल रहैक लक्ष्य करैत पुछलियनि.
‘नै मालिक. हम तँ किछु नहि छी. बुझू हम तँ सुगरक गूह थिकहुँ.’
ग्रामीणक एहन उक्ति पर हमर मोन विरक्त भए गेल. हम कहलिअनि,’एना जुनि कहिऔक’.
‘ ठीके कहल-ए.’
हम हुनका लग राखल कुर्सी पर बैसि गेलहुँ. कनेक काल परिचय पात भेल. नाम जाति दूर रहओ. हम पुछलियनि. ‘घर कोन ठाम अछि?’
ओ आंगुरसँ कनिएक दूर पर निर्माणाधीन पक्का मकान दिस संकेत केलनि.
हम कहलिअनि,’ अपन घर अछि. गुजर अपने करैत छी. तखन एना किएक कहैत छियैक ?’
जवाबमे ओ अनेक गप कहलनि. जाहिमे ग्रामीण जीवनमे होइत अनेक परिवर्तन जेना, ध्वस्त होइत पुरान, ऊँच घर-परिवारक धन संपत्तिक ह्रास आ ओही संपत्तिक बलें  नव स्वामी सबहक उदय, सरकारी सुविधाक सत्य आ माता-पिताक प्रति, शहर दिस जीविका लेल जाइत अनेक युवक लोकनिक उदासीनताक अनेक झलक भेटल.
आब भोरक करीब साढ़े पाँच बजैत छैक. हमरा गामक नाड़ीक स्पन्दनक अनुमान भए रहल अछि. अस्तु, अपना टोल दिस विदा भेलहुँ. आश्चर्य जे एतेक भोरे टहलान लेल बहरयहुँ, मुदा, शीबू भाई कतहु नहि भेटलाह. हुनकर घर बाटक कातहि छनि. ओतय पहुँचि जिज्ञासा कयल तँ सब किछु स्पष्ट भए गेल: ओ दरभंगामे एक प्राइवेट अस्पतालमे भर्ती छथि. पेटक ऑपरेशन भेल छनि. ठीक छथि. हम आश्वस्त भए गाम पर घुरैत छी, आ गरम ग्रीन-टी क एक कप लए बरामदा पर बैसि जाइत छी.                         

Tuesday, April 9, 2024

किरणजी आइ जँ रहितथि

किरण-स्मृति पर विशेष 


आइ जँ रहितथि किरणजी,
तँ पड़बे करितनि डांग
आ फुटितनि अबस्से कपार।
आइ जँ रहितथि यात्री,
तँ बजबे करितथि,
अनटोटल बोल,
आ दरबारी
तथा राजाकेँ लगितनि अनसोहांत,
आ फेर जैतथि ओ जेल।
मुदा, बाबा, आ किरणजी
नीके भेल चलि जाइत गेलहुँ
अहाँलोकनि,
आ छोड़बो ने कयल केओ शिष्य।
कारण, आइ जँ रहितहुँ
तँ अहाँलोकनिकें
पार नहि लगैत
सिखब नव ककहरा
ने छोड़ितियैक उचित कहब ,
आ बाजब अनटोटल बोल,
तखन रखिते के रोच?
तेँ, भोगितहुँ अवस्से नव व्यवहार
:
देखिते छिऐक रङताल
!
अथच,
आ अहुँलोकनिक,
नित्तह फुटबे करैत कपार।
किरणजी आ बाबा,
नीके भेल चलि जाइत गेलहुँ
अहाँलोकनि
आ छोड़बो ने कयल केओ शिष्य 

Saturday, April 6, 2024

न कोई है पराया, न कोई अंजान

 

न कोई है पराया, न कोई अंजान

सूरज, चाँद और तारे

पड़ोसी हैं हमारे

एक उर्जा का श्रोत

दूसरा शीतलता का पर्याय,

सुन्दरता का प्रतीक।

नजदीकी से कदाचित्

होता है अपमान भी,

दूरी से दुराव,

पर,

दूरी से रहता

आकर्षण,

छूने की ललक,

देखने की आकांक्षा-

बदलते रूप की,

प्रकृति और मिजाज की।

आज जब

आदमी हो रहा है

अपनों से दूर,

सुदूर के पड़ोसी

से मिलता है

उसे शुकून।

कभी वह चाँद

को निहारता है,

कभी लेता है

सूरज की खबर,

कभी करता है

तारों से गुफ्तगू,

जब अपने

चुराते हैं नजर।

फूल भी, पत्ती भी,

पेड़ भी, पानी भी,

मिट्टी भी,

हवा से भी

होती हैं बातें,

इसलिए, जाते-आते

होती है सबसे दुआ सलाम,

न कोई है पराया,

न कोई अंजान।

मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान

कीर्तिनाथक आत्मालापक पटल पर 100 म  लेख   मैथिलीकें जियाकय कोना राखब: समस्या आ समाधान  कीर्तिनाथ झा वैश्वीकरण आ इन्टर...

हिन्दुस्तान का दिल देखो